استاد اسماعیل زهره، متولد 1299 در عراق است. او در شرح احوال خود طی مصاحبه ای که در خرداد ماه سال 69 با خانم کاوه انجام داده، چنین گفته است:

… پدرم استاد علی قناد از ایرانیان ساکن عراق بود، در طفولیت – چهار یا پنج سالگی – مادرم فوت کرد و من با زن پدر سازش نداشتم. سال 1314 همراه باکاروان پیشاهنگان دبستان های ایرانی عراق، به ایران آمدم و با وطن و اقوام آشنا شدم، وقتی برگشتم احساس کردم که دیگر نمی توانم دور از ایران بمانم، فورا ترک دیار کردم و به اصفهان آمدم. در اصفهان عمویی داشتم به نام استاد حاجی حسین کاشی تراش کارم را از ابتدا با او در اداره ی باستان شناسی شروع کردم و اولین کارم، دو مناره ی مدرسه ی چهارباغ بود. حاج حسین طوفانی پور، عموی استاد زهره، از کاشی کاران معروف اصفهان بود که در مدرسه ی چهارباغ مدرسه علمیه امام صادق علیه السلام کارگاهی احداث کرده بود و با استاد عبدالغفار کاشی تراش – پدر استاد محمد و استاد حسین مصدق زاده – به کار مشغول بود. استاد زهره، در کنار عمو به کار مشغول شد. حاج حسين طوفاني پور و استاد عبدالغفار سر در مدرسه ي چهارباغ و سر در مسجد شاه و منار مسجد جامع را مرمت مي کردند. ترتیب کار نیز چنین بود که استاد عبدالغفار طرح را تهیه می کرد و حاج حسین طوفانی پور، کاشی آن را می ساخت. اسماعیل با روزی دو ریال به کار پرداخت. اولین عنوان او وردست بود. در شروع کار، اسماعیل نوجوان استعداد ، علاقه ، خلاقیت و ابتکاراتش را به منصه ی ظهور رسانید. به طوری که پس از مدت کوتاهی عمو او را به اردبیل فرستاد و در اردبیل تیشه دار بود. چندی از توقف او در اردبیل نگذشته بود که عمو او را به اصفهان خواست. هنگامی که اسماعیل به اصفهان بازگشت. در اردبیل مرحوم جواد مجد زاده ی صهبا عهده دار مدیریت باستان شناسی اصفهان بود. مرحوم صهبا که خود مردی فاضل و گوهر شناس بود به زودی به استعدادهای نهفته اسماعیل پی برد. قلم را به دست او داد تا با ترسیمات خطوط بنایی و کوفی و سایر خطوط، به مراحل فراتر از کاشی تراشی قدم بگذارد.

استاد زهره خود مي گويد: در طراحی خط مشوق من استاد جواد مجد زاده ی صهبا پسر مجد الاسلام کرمانی بود. او به من گفت کاری کن که همه کاره شوی. من هم دست به قلم، و هم دست به تیشه داشتم. به اين ترتيب استاد زهره تعمير خط را شروع کرد و در سال 1317 به هنگام تعمير محراب وزير طاق صفه عمر مسجد جامع، ابتدا خط کوفي را تعمير کرد و به تدريج، طرح کشيدن را تجربه نمود.

او در اشترجان کار نمايان و چشمگيري کرد که نامش را بر سر زبان ها انداخت. استاد اسماعيل با همکاري استاد فتح الله مقضي، نام خلفاي راشدين را که در زير گچ پنهان شده بود از زير توده هاي الحاقي گچ بيرون آورد. اين کار را در طول 7 سال انجام داد – هر سال به اتفاق استاد مقضي دو بار به اشترجان مي رفت و به اين کار ظريف مي پرداخت. در سال 1317 رسما به خدمت اداره ي باستان شناسي در آمد. براي بار دوم اما اين بار براي تعميرات سر در ورودي رواق ها و تالار مقبره ي شيخ صفي الدين اردبيلي، عازم اردبيل شد. پس از اتمام کار به اصفهان بازگشت و به مرمت مناره ها و سر در وگنبد مسجد امام و امامزاده اسماعيل پرداخت اين تعميرات زير نظر استاد معارفي انجام مي شد و استاد کاران بزرگي همچون استاد عبدالرزاق کاشي تراش، استاد حسين طوفاني پور و استاد ابراهيم کاظم پور نيز با او همراه بودند. در آن زمان، آثار تاریخی و مواریث فرهنگی چندان مورد توجه نبودند. و برای مرمت آنها اعتبار کافی حواله نمی شد. استاد زهره طی مصاحبه ای اظهار داشته است، در زمستان ها که کار تعطیل می شد برخی استادکاران – البته کسانی که مورد توجه بودند. برای برف روبی در استخدام باقی می ماندند و بقیه موقتا به کار دیگری می پرداختند. استاد اسماعیل که توانسته بود توجه اولیای امور را جلب کند زمستان سال 1317 در باستان شناسی باقی ماند و کار شاق برف روبی را انجام داد. هدف او از این اقدام آن بود که رابطه اش با اداره ی باستان شناسی قطع نشده و از این طریق بتواند به کار مرمت و طراحی خطوطادامه دهد.

وی مسافرت هایی نیز به قم کرد. حاصل این سفرها مرمت صحن امیر اتابک و دو مناره ی آن بود. در شیراز مدتی در شاه چراغ، آستانه ی سید علاء الدین حسین و باغ عفیف آباد کار کرد.

پس از بازگشت به اصفهان، باز هم در مسجد شیخ لطف الله، مسجد امام، امامزاده اسماعیل، مسجد جامع و تعداد بسیاری از بناها به کار مرمت کاشی وکتیبه پرداخت. دکتر لطف الله هنرفر که در آن زمان ریاست باستان شناسی اصفهان را عهده دار بود، تصمیم گرفت کلیه ی کتیبه های تاریخی موجود در اصفهان را معرفی کند. این کتاب برای پایان نامه ی دکترای تاریخ تألیف می شد. استاد هنرفر برای این کار از استاد اسماعیل زهره و چند تن از استاد کاران

دیگر کمک گرفت و چنانچه پیش تر اشارت رفت، استاد زهره توانست در تألیف این اثر نفیس مؤلف را یاری نماید. چنان که در مقدمه ی کتاب نیز از او یاد شده است، همان زمان گنبد بی بی شهربانو در شهر ری نیز به وسیله ی استاد زهره مرمت شد.

هم طراحی خطوط کتیبه ها و هم کاشی تراشی می کردم و اگر کتیبه ای از بین رفته بود، طرح اصلی را پیاده می کردم. خطش را می نوشتم …» او می گوید سال های 1343 تا 1357 را می توان دوران «. و اگر قسمتی که باید مرمت می شد، طرح های اسلیمی و ختایی بود، نیز به همان ترتیب عمل می کردم کمال کارهای استاد اسماعیل زهره به شمار آورد.

در طول این 14 سال، رد فعالیت های مرمتی استاد اسماعیل را در همه جای ایران می بینیم: در یزد تعمیرات کاشیکاری گنبد مسجد جامع را به تنهایی و جلوی ایوان را با استاد حسین مصدق زاده، مرمت می کند. در تکیه ی امیر چخماق، لچکی و کتیبه ها را به تنهایی و مناره ها را با همکاری استاد محمد – برادر استاد حسین مرمت می کند. کاشی کاری های گنبد سید رکن الدین و گره سازی کتیبه های سید شمس الدین و نیز داخل صحن را به تنهایی انجام می دهد.

پس از یزد، استاد اسماعیل در کرمان گنبد قبه ی سبز کرمان را به تنهایی و در نهایت استادی مرمت می کند. در مجموعه گنجعلی خان – کاروانسرا و

حمام- و همچنین مدرسه ی ابراهیم خان، طرح های بسیار جالبی تهیه می کند و با همکاری کاشی تراش های معروف یزدی و کرمانی، طرح ها را پیاده می

کند.

استاد اسماعیل زهره را می توان یکی از پرکارترین استادکاران معماری سنتی ایران به شمار آورد. اکثر کارشناسان او را در طراحی و تعمیر انواع کاشی و خط

، منحصر به فرد می دانند.

تدوین فهرست آثار استاد زهره به دلیل تواضع و سعه ی صدر بی حد او از یک سو و ضعف حافظه و سامعه ی وی از دیگر سوی، کاری مشکل است. اما با

مراجعه به مصاحبه هایی که با وی به عمل آمده و با بررسی پرونده ی شغلی وی و همچنین گفتگو با برخی همکاران نامبرده، فهرست کاری وی در سه

بخش:

کاشی، خط و بناها طبقه بندی می گردد.

الف – کاشی، استاد اسماعیل زهره در طراحی نقوش کاشی معرق و هفت رنگ تبحر دارد و در رسم گره ، شمسه های تند و کند، شاه گره، صابونک معقلی و

دارای مهارت کافی است. خوشبختانه در این زمینه آثاری از وی باقیمانده که به تفکیک عبارتند از:

– پیاده سازی و طرح برداری سر در مسجد شیخ لطف الله، صفه صاحب مسجد جمعه اصفهان، سر در مسجد امام در اصفهان، سر در مسجد امام خمینی

در سلطانیه ی زنجان، ایران و سر در مسجد آقا نور اصفهان، که در بمباران دشمن بعثی آسیب فراوان دیده بود. به منظور تهیه ی طرح مرمت و بازسازی آنها،

همچنین طراحی گره های سر در مسجد جامع کرمان، صفه ی استاد در مسجد جامع اصفهان، ایوان بزرگ مسجد امام اصفهان، لچکی های مدرسه ی

چهارباغ اصفهان و صحن اتابک قم

طرح گل و صابونک برای مرمت مناره های امامزاده سید جعفر در یزد و پل خواجوی اصفهان و نیز طرح کاشی های معقلی برای لچکی های مدرسه ی

ناصری در مسجد امام اصفهان، لچکی های صفه ی درویش در مسجد جامع اصفهان، سر در ایوان مسجد آقانور که در بمباران آسیب دیده بود و طراحی

شاه گره ی زیر طاق صفه ی استاد در مسجد جامع اصفهان. لچکی های مسجد علی قلی آقا در اصفهان و گره های پشت حرم درب امام، سر در امامزاده

سید جعفر یزد را از دیگر آثار مرمتی وی می توان نام برد.

ب ۔ خط: استاد زهره در طراحی و تعمیر انواع خط نیز تخصص و تبحر کافی دارد. او با خطوط ثلث، کوفی، بنایی و معقلی آشنایی کامل دارد. استاد زهره

در این زمنیه آثار بسیار دارد. او تعمیر ستون صفه ی استاد و دور محراب مسجد جامع اصفهان را از جمله بهترین کارهای خود می داند. نمونه ای از

کارهای وی در زمینه ی طراحی و تعمیر خط عبارتند از:

خط ثلث: کتیبه ی صفه ی صاحب واقع در مسجد جامع اصفهان و خط بنایی کتیبه ی دور گنبد مسجد لنبان اصفهان، هارون ولایت، امامزاده اسماعیل،

گنبد مسجد رکن الملک در تخت پولاد اصفهان، ایوان شمالی مسجد حکیم اصفهان، صفه ی استاد واقع در مسجد جامع اصفهان، از آثار او در زمینه ی

خط بنایی است.

هنگامی که مسجد جامع اصفهان در سال 1363 مورد بمباران قرار گرفت، بخش های تخریب شده مورد تعمیر قرار گرفت و به آن مناسبت کتیبه ی

یادبودی تهیه و نصب گردید که طراحی خط بنایی آن را استاد زهره انجام داده است

خطوط کوفی کتیبه ی مسجد جامع لنجان، کتیبه ی مسجد امامیه ی اصفهان، مدرسه ی فیضیه ی قم نیز از آثار اوست. در مدرسه ی فیضیه ی قم، استاد

اسماعیل کتیبه ای را با خط کوفی طراحی کرده که در دالان مدرسه نصب است.

مرمت خط بنایی معقلی گنبد بابا قاسم در اصفهان نیز توسط استاد زهره انجام شده است.

آخرین اثری که استاد زهره به شیوه ی خط بنایی معقلی طراحی کرد، تابلویی است مزین به خط کوفی گره، که نزد خود استاد نگهداری می شود.

استاد اسماعیل ضمن تعمیرات ابنیه ی تاریخی، اقدام به گرد آوری قوس ها و گره های ایرانی، خطوط بنایی و خطوط کوفی کرده است. او سال ها با آن که از بیماری چشم رنج می برد، کار جمع آوری و تهیه ی فرمول ها و ترسیم دقیق آنها را با جدیت دنبال می کرد و هر روز، ساعت ها به این کار می پرداخت تا جایی که طرح صد قوس از ایوان ها و گنبدها را ترسیم نمود. وی کتاب های ارزشمند بسیاری نیز در زمینه ی معماری ایران جمع آوری کرد، که هنگام بیماری چشم، آنها را به بهای بسیار نازلی فروخت تا هزینه های مداوای خود را تامین کند.

استاد اسماعیل حدود سال 53 به علت بیماری بینایی چشم چپ خود را از دست داد و تا 15 سال پس از آن، به اتکای بینایی چشم دیگر، شبانه روزبه

ترسیم و استخراج و باز سازی نقوش و کتیبه ها مشغول بود. این روند ادامه داشت تا آنکه بینایی چشم راست وی نیز دچار مشکل شد و علی رغم معالجات پی گیر و جراحی و … ، استاد زهره دچار مشکلات حاد بینایی شد.

از استاد زهره سه دختر به یادگار مانده است که یکی از آنها در سال های پیری و نابینایی پدر برای امور ترسیم و کتیبه خوانی یاور پدر بود و شرح قوس ها را همان گونه که پدر دیکته می کرد، می نوشت.

همان طور که گفته شد استاد اسماعیل زهره به ندرت مورد تجلیل قرار گرفت، حال آن که با ملاحظه ی صدمات او، جا داشت حمایت بیشتری از وی به عمل آمده و به دست فراموشی رها نشود. تنها در سال 1375 و در تاریخ 30 تیرماه طی نامه ی شماره 2486/13/13 به همراه چند تن از اساتید هنرهای سنتی و مرمتگر، به عنوان یکی از افرادی که در روند توسعه ی فرهنگی بعد از پیروزی انقلاب نقش مهم داشته اند، به معاونت برنامه ریزی استانداری اصفهان معرفی شده است.

استاد زهره، در فرصت ها و مصاحبه هایی که داشته از بی مهری هایی که نسبت به او صورت گرفته، به تفصیل گفته است. [1]