در زبان ترکی آذربایجان، به دو قطعه سنگ بزرگ مسطح که بر روی ورودی منازل، آغلها یا فضاهای مسکونی مانند: راهروها نصب میکردند گفته میشوند. کاربرد این نوع سنگ در پوشاندن و مسقف نمودن لایهها در مدخل ورودی سازههای دست کند است. بر روی این گوشبتها لایههای دیگر سنگ و خاک برای تثبیت آنها و جلوگیری از حرکت یا نفوذ نزولات آسمانی ریخته میشود؛ به نحوی که بر روی این گوشبتها حدود یک متر دیگر مصالح شامل قلوه سنگ و خاک مشاهده میگردد. که در این شیوه ریختن مصالح در پشت سنگها برای استحکام بیشتر سنگهای به هم پیوسته و نگهداشت آنها در زاویه مشخص است.
از نمونههای شاخص گوشبندها در معماری دستکند و صخرهکند دامنه سهند میتوان به نمونهها موجود در روستای آمقان، کندوان و عنصرود از توابع شهرستان اسکو و غیره اشاره نمود. به نظر میرسد از لحاظ تطور معماری نخستین و بدویترین تلاشهای معماران و سازندگان خانههای کهن ایران برای مسقف نمودن فضاهای کوچک عبوری به وسیله گوشبتها بوده است و احتمالا این گونه پوشش سقف از سنگهای یکپارچه، بر گونه سقفهای مسطح سنگی تقدم داشته باشد.
بر اساس مشاهدات عمدتاَ این گوشبتها در منطقه سهند با نظر به آتشفشانی بودن منطقه از جنس سنگ گرانیت هستند و با توجه به مقاومت بالای سنگ آذرین در مقابل فرسایش و وزن لایههای رویین از آنها استفاده شده است. تقریباً 2 متر حداکثر فاصلهای است که با این روش از پوشش دهی سقف کار شده است. معادل فارسی کلمه میتواند در تعابیری مانند: جفت بند یا قوچبند سقفها در نظر گرفته شود. منظور از جفت در این حالت دو تخته سنگی است که تقریبا هم اندازه و به صورت مورب شکل و سربه سر کنار هم با زاویه 45 درجه یا نزدیک به آن بر روی یکدیگر قرار گرفته یا از بالا به هم متصل شده اند است. در اصطلاحات معماری برای این نحوه چیدمان گوشبدها از اصطلاح قوس قوچبند(Triangular arch) به معنای قوسهای مثلثی شکلی که از بدوی ترین اشکال قوس هستند و معمولاً در جایی یافت میشوند که سنگ محلی به طور طبیعی به شکل تخته سنگهای بزرگ در دسترس است در این قوس دو سنگ مسطح و در راس یک دهانه سر مثلثی با زاویه 45 درجه و بالاتر از آن با یکدیگر تماس دارند. همانند چنین قوسی در معماری آنگلوساکسون دیده شده اما به هیچ وجه یک قوس نیست”[1].از این رو معادل سقف مثلث شکل (Triangular Roof) برای آن صحیح تر به نظر میرسد. شواهدی از این روش بکارگیری سنگ در اهرام مصر دیده شده است. همچنین در معماری پیش از دوره اسلامی ایران در مناطق با معماری سنگی و کوهستانی مثل آرامگاههای شمی در خوزستان و یا با مصالح گلی در برخی طاقهای فضاها یا در پوشش طاقچههای در تپه نوشیجان این روش پوشش فضایی مورد استفاده قرار گرفته است.
منابع:
]1[Curl, James Stevens, A Dictionary of Architecture and Landscape Architecture (2 ed.) Oxford University Press, 2006.DOI:10.1093/acref/9780198606789.001.0001
