مرحوم استاد مهدی پاک نژاد از معماران پرکار اصفهان بوده که با بیش از 60 سال کار در بناهای تاریخی اصفهان، بسیاری از آثار شاخص و گمنام این شهر را از زوال نجات داده است. استاد مهدی را می توان در زمره ی معمارانی به شمار آورد که با ساخت خانه های مسکونی به شیوه ی سنتی، در حد توان به مبارزه با الگوهای وارداتی غرب پرداخته و مردم را با فرهنگ و معماری و سنتهای دیرینشان آشنا کرده است. برادران پاک نژاد را اکثر دوستداران بناهای تاریخی به خوبی می شناسند و کارشناسان و استادان فن بر کارهای این سه برادر مهر تایید زده اند. استاد مهدی در سال 1312 خورشیدی در محله ی قدیمی سید احمدیون از محلات قدیمی اصفهان به دنیا آمد. استاد مهدی از کودکی به بناهای تاریخی اصفهان علاقه مند بود. وقتی به سن 18 سالگی رسید تصمیم گرفت کاری را برای آینده اش انتخاب کند که به نوعی او را با آثار تاریخی محشور کند. بنابراین به شاگردی استاد عبدالوهاب معمار در آمد. در آن روزگار استاد عبدالوهاب در اصفهان شهرتی داشت و به ساخت بیمارستان رحیم زاده مشغول بود. علاوه بر آن بازسازی و مرمت بنای بسیار زیبایی را که امروز در پارک ایثارگران واقع و به خانه ی هنرمندان معروف است بر عهده داشت. این خانه متعلق به رحیم زاده کارخانه دار مشهور اصفهان بوده است. استاد مهدی تا سن 18 سالگی که در کنار استاد عبدالوهاب معمار بود، با رمز و راز معماری و کار در بناهای تاریخی آشنا شد، به طوری که استاد عبدالوهاب او را به عنوان استاد کار مورد تأیید قرار داد. وی از این تاریخ به خدمت حاج علی حقیقت در آمد و در کنار او به کار پرداخت.

ستاد مهدی خود می گفت: اگر چه استاد کار شده بودم اما در خدمت استاد حقیقت خود را شاگرد به شمار آوردم تا آنچه را از استاد عبدالوهاب نیاموخته بودم از وی بیاموزم. استاد حقیقت از معمارانی بود که در اصفهان نفوذ بسیار داشت و کارهای مهم به او ارجاع می شد. پس از مدتی کار تصمیم گرفتم شخصا کار کرده و به عنوان استاد کار به کار بپردازم. آنچه باعث می شد خود را از استاد بی نیاز احساس کند مطالبی بود که در طول کار در خانه ی قدیمی متعلق به مرحوم حاج بمانعلی علاف از استاد حقیقت آموخته بود. این خانه در خیابان گلزار امروز در محله ای که در آن روزگار به کوچه ی گله دون معروف بود، قرار داشت. استاد پاک نژاد در این خانه و در خانه ای دیگر، کلیه ی رموز کار را فرا گرفته بود. در این دو خانه کلیه ی کارها به عهده ی استاد مهدی بود و استاد علی حقیقت هیچ گونه دخالتی در انجام کارها نمی کرد. استاد مهدی احترام استادش را کاملا رعایت می کرد. هنوز نیز در برابر استاد حقیقت خود را شاگردی مبتدی به شمار می آورد. پس از اتمام کار در این دو خانه که مورد تایید همه ی استادکاران و معماران آن روزگار واقع شد، استاد مهدی پاک نژاد اولین کارش را بدون استاد و شریک و به تنهایی شروع کرد. وی، حرم زینبیه را بازسازی کرده و نقاشی های موجود را احیاء نمود. همچنین سالن اصلی حرم را با طاق بسیار بزرگی احداث نمود. کلیه ی این کارها زیر نظر اداره ی اوقاف آن روزگار که سرهنگ زاهدی بر آن ریاست داشت انجام شد. کار در زینبیه مورد تایید هیات امناء قرار گرفت و نام استاد مهدی پاک نژاد به عنوان استادکاری جوان و متبحر بر سر زبان ها افتاد. در آن زمان اوقاف اصفهان به عنوان یک نهاد بانفوذ، بسیاری از اماکن متبرکه ی شهر را مورد مرمت قرار می داد. شخصیت های موجه و معتبری همچون مرحومین فیض و حاج مرتضی آذربایجانی نیز به عنوان اعضای هیأت امناء از هیچ کوششی برای نجات این اماکن خودداری نمی کردند. در آن راستا مرمت بسیاری از امامزاده ها و بقاع متبرکه ی اصفهان به استاد مهدی واگذار گردید. وی

جزئیات این کارها را به خاطر نمی آورد اما به برخی از آنها اشاره می کرد

– بازسازی و مرمت مسجد مصری.

– ساخت مجموعه ای در کلمان.

در کنار این کارها، چندین خانه ی قدیمی را که برخی از آنها متروک و بلا استفاده مانده بود نیز مورد مرمت و باز سازی قرارگرفت . مهارت استاد مهدی باعث شد تا در ساخت هتل کورش (هتل کوثر) از او دعوت به عمل آید. استاد مهدی چند سال در این هتل کار کرد و در طول این مدت اغلب نظرات او مورد تایید مهندسان و کارشناسان قرار می گرفت. در آن هنگام مرحوم استاد رجبعلی سنمار و استاد حسن عشاقی برای دفتر فنی سازمان ملی حفاظت از آثار باستانی کار می کردند. قرابت و خویشاوندی با مرحوم سنمار و دوستی با استاد عشاقی باعث شد تا برخی از بناهای تاریخی را که زیر نظر دفتر فنی بود مرمت کند. از این زمان وی به طور غیر رسمی با دفتر فنی سازمان ملی حفاظت از آثار باستانی مشغول به همکاری شد. از کارهای نمایان استاد پاک نژاد در این زمینه، ساخت سر در پاساژ امین و گنبدهای سی گانه ی آن، در بازار فرش فروش ها بود.

استاد مهدی پاک نژاد از سال 1361 به عنوان استاد کار درجه یک به استخدام دفتر فنی سازمان ملی حفاظت از آثار باستانی اصفهان در آمد. از این تاریخ،کلیه ی کارهای استاد مهدی زیر نظر دکتر آیت الله زاده شیرازی و دکتر جبل عاملی و سایر کارشناسان این سازمان صورت گرفته است. البته به غیر از این سازمان، با سازمان اوقاف و بخش خصوصی نیز همکاری داشته است. نامبرده برخی از فعالیت هایش را به این شرح معرفی می کند

اولین کار من در میراث فرهنگی در بازار دواتگرها بود. در این بازار شش طاق کام ریخته بود و دو طاق نیز نیاز به مرمت اساسی داشت که از عهده ی این کار بر آمدم و به بازار آهنگرها اعزام شدم.

در بازار آهنگرها دو طاق کاملا ریخته بود که استاد مهدی توانست با مهارت این دو طاق را بر پا کند. در جلفا مرمت چند خانه که متعلق به دانشگاه هنر بود را شروع کرد. کلیه ی طاق های نیمه کاره را تکمیل و رسمی بندی های آن را اجرا کرد. این کار نیز کاملا مورد تایید قرار گرفت. بعد از آن استاد مهدی به توحید خانه رفت. در عمارتی که امروز محل استقرار دانشگاه هنر است، استاد مهدی چندین طاق زد. وی ساخت دو طاق در بخش کتابخانه ی توحید خانه و رسمی بندی آنذرا از کارهای خوب خود به شمار می آورد. در سال 81 استاد مهدی از سوی فرهنگستان هنر جمهوری اسلامی و دانشگاه هنر اصفهان به عنوان یکی از نخبگان معماری سنتی اصفهان مورد تجلیل قرار گرفت، در کتاب درگه اهل هنر، که به همین مناسبت به چاپ رسید، به این کار استاد مهدی اشاره شده است. بعد از پایان کار در توحید خانه، استاد مهدی مرمت دو مناره ی دار الضیافه را شروع کرد. وی مرمت این دو منار را از پایین آغاز و تا بالا به اتمام رساند.

– پس از آن به خانه ی اژه ایها در محله ی هارونیه رفت. در این خانه کلیه ی قسمت های اروسی موجود تخریب شده بود. استاد پاک نژاد مرمت آن را به

همراه حاج اصغر ناظمی شروع کرد و اروسی را تکمیل کرده، طاق ها را برافراشت. در این خانه یک طاق بزرگ و چند طاق کوچک بود که نیاز به مرمت

کلی داشت و استاد مهدی به خوبی از عهده ی آنها بر آمد.

– مسجد حاج محمد جعفر آباده ای در بمباران رژیم بعثی عراق آسیب کلی دیده بود. در این مسجد دیوارچینی، رسمی بندی، احیای ستون ها و از همه مهمتر مرمت شبستان با همکاری چند استاد کار قدیم مانند استادان مرحوم رجبعلی ، حسن سنمار و مرحوم منشئی انجام شد. پس از پایان عملیات مرمتی این مسجد، در مجلسی که به همین مناسبت بر پا شده بود از استاد مهدی و همکارانش تجلیل به عمل آمد. در این کاردو برادر استاد مهدی، یعنی استاد محمد و استاد مرتضی نیز از جمله همکاران او بودند. پس از پایان مرمت مسجد، استاد مهدی مرمت بازارچه ی حاج محمد جعفر آباده ای را شروع کرد. در این بازارچه، طاق ها زده شدند و رسمی ها نیز به خوبی پیاده شدند استاد مهدی این کار را نیز از جمله کارهای مهم خود به شمار می آورد. در بازارچه حاج محمد جعفر نیز برادران استاد مهدی با او همکاری داشتند.

– مدرسه علمیه ای واقع در خیابان طیب در حال احداث بود. در سالن این مدرسه استاد مهدی، رسمی 24 بسیار زیبایی پیاده کرد که با همکاری دو برادرش به اتمام رساند.

زمانی که مهندس ملک مدنی سمت شهرداری اصفهان را بر عهده داشت، مسأله ی سی و سه پل، مدت ها مورد اختلاف سازمان میراث فرهنگی و شهرداری اصفهان بود. استاد پاک نژاد به مدت 2 سال کلیه ی کارهای مرمتی از جمله پي بندي هاي پل را به خوبي انجام داد. اين اقدامات وي، در زمان رياست آقاي دکتر جبل عاملي بر سازمان ميراث فرهنگي اصفهان انجام شد.

– مرمت حمام شيخ بهايي نيز در کارنامه ي استاد مطرح است.

– رسمي بندي مسجد نو احداث روح الله واقع در خيابان تالار نيز از يادگارهاي استاد مهدي به شمار مي رود.

. براي مرمت بازار فرش فروش هاي استاد مهدي به اتفاق دو برادرش استاد محمد و استاد مرتضي کليه ي طاق ها را از کوچه ي تلفنخانه تا انتهاي بازار بر پا کرد. طاق مغازه ها را نيز به خوبي بازسازي نمود.

. هنگامي که سازمان اوقاف شروع به احداث بازار مسجد جامع که در حدود 2500 متر مربع زير بنا داشت نمود، استاد مهدي و برادرانش اين بازار را به روش سنتي ساختند.

. سپس بازار پشت آن را که به بازارچه ي مسجد جامع معروف است، از در مسجد تا خيابان هاتف، احداث نموده صدها مغازه ي اطراف آن را سقف زدند.

. ساخت سردر تالار اشرف نيز بعدها موجب شهرت و اعتبار وي شد.

. بازار لبافها و بازار رنگرزها را مرمت کرد.

. در ميدان نقش جهان کليه ي طاق هاي اطراف سردر قيصريه را بر پا کرد.

. در بازارچه ي دردشت، طاق بسيار مهمي زد. اين طاق که در نزديکي مسجد آقا نور زده شد معروفيت زيادي يافته و اکثر کارشناسان اهميت آن کار را تأييد کردند.

. در مسجد گلشن نيز طاق و گنبد بسيار زيبايي زد که بر اعتبار وي افزود

. در انتهاي خيابان سپه جنب ميدان نقش جهان، روي قطعه زميني باير، پاساژي احداث کرد که کليه ي طاق هاي آن به روش سنتي زده شد. نام استاد مهدي و برادرانش بر روي کتيبه ي يکي از جبهه هاي اين پاساژ مرقوم شده است.

. تعميرات قصر جميلان نيز اعم از رسمي بندي و طاق زني و گچ کشي تا پايان کار بر عهده ي وي بوده است.

در رامپ جنوبی پل تاریخی خواجو، طاقی با تیرچه بلوک ریخته شده بود که لازم بود به سبک سنتی اولیه باز سازی شود. استاد مهدی برای آن یک طرح طاق نیزه دار و یک طرح طاق کلیل، تهیه کرد. طاق تیزه دار تصویب شد و به این ترتیب استاد مهدی شش طاق به صورت تیزه دار در جنوب پل خواجو برافراشت و روی آن را نیز سنگ کاری و استحکام بخشی نمود. – در مسجد شیخ لطف الله استاد مهدی خاک ها و الحاقات زاید را برداشت و طاق ها را تمام مرمت کرد. بدنه ی زیر زمین و کف آن را کاملا کاشی کرد.

این کار دو سال به طول انجامید. حجة الاسلام مهدی کروبی در حین عملیات از آن بازدید کرد و استاد پاک نژاد را مورد تشویق قرار داد. استاد مهدی پاک نژاد در حمام شاه و بازارچه ی چهارسو مقصود نیز کار کرده است. در بازارچه ی چهارسو مقصود چند طاق زده است. وی در تهران نیز یک مجتمع تجاری به صورت سنتی ساخته است. و در مدرسه ی فیضیه ی قم حجرات مدرسه را مرمت و بازسازی کرده است.

استاد مهدی پاک نژاد با دانشگاه های هنر اصفهان و تهران نیز ارتباط داشته و همه ساله دانشجویان بسیاری در رشته های مرمت بناهای تاریخی و رشته های مشابه که به تحصیل اشتغال دارند زیر نظر او کار آموزی کرده اند. وی بارها مورد تشویق مقامات و مسؤولین سازمان های ذی ربط قرار گرفته است. استاد مهدی پاک نژاد در طراحی انواع رسمی بندی، مهارت و تبحر مخصوصی داشته و طرح های بسیاری از رسمی بندی ها تهیه و گردآوری کرده است. وی معتقد بود چنانچه مؤسسه ای این طرح ها را چاپ و منتشر کند برای آموزش رسمی بندی که یکی از مهم ترین ترئینات وابسته به معماری سنتی است مفید خواهد بود.

استاد مهدی پاک نژاد علی رغم نداشتن تحصیلات آ کادمیک مطالعات فراوانی داشت. وی در زمینه ی تاریخ ایران، کتب بسیاری خوانده و دوره های تاریخ ایران و بناهای تاریخی هر دوره را به خوبی می شناخت. استاد مهدی پاک نژاد، پدر 7 فرزند است که دو فرزند او پسر هستند و در دانشگاه به تحصیل اشتغال دارند.

استاد مهدی شاگردان بسیاری تربیت کرده است. او با تواضع ترجیح می داد که کلمه شاگرد به آنها اطلاق نشود. خود او نیز استاد خطاب نگردد. اما آنچه مسلم است آموزش ها و تعلیمات او، استادکاران خوبی را به معماری سنتی ایران عرضه نموده است. از شاگردان او: دو برادرش استاد محمد و استاد مرتضی پاک نژاد، استاد علی میرزا و استاد علی هستند. استاد مهدی پاک نژاد تا آخرین روزهای حیات خود در سال 86 به عنوان استادکار ممتاز معماری با سازمان های میراث فرهنگی و نوسازی و بهسازی همکاری داشت. این استاد کار ممتاز و برجسته، بیش از 60 سال از عمر پر برکتش را در خدمت بناهای تاریخی شهر اصفهان صرف نموده و توانسته است منشا خدمات بی شائبه ای باشد که نام استادکاران قدیمی همچون استاد علی اکبر اصفهانی را در اذهان زنده نگه دارد.

روحش شاد باد.[1]