نایین، یکی از قدیمی ترین شهرهای استان اصفهان است. این شهر که بنا به نوشته ی منابع و مآخذ مختلف از روزگار قبل از اسلام در زمره ی شهرهای آباد اما کم جمعیت بوده در طول تاریخ پس از اسلام نیز علی رغم همه ی بی رحمی های طبیعت، پیوسته مورد توجه بوده است. آنچه ابتدای امر توجه یک مسافر کنجکاو را در این شهر جلب می کند، علاوه بر آثار تاریخی جالب که در طول قرن ها در این شهر ساخته شده اند، بافت قدیمی آن است. نایین، دارای 7 محله است و هر محله نیز یک حسینیه ی روباز و یک حسینیه ی مسقف دارد طراحی شهر نیز به گونه ای بوده که فضاهای مسکونی بدون آنکه از نظر کاربری دچار اشکال شوند در کنار عناصر شهری مانند مسجد جامع و دار الحکومه و بازار و حسینیه و مدرسه و حمام مستقر شده اند. از دیگر عناصر بسیار مهم شهر نایین، آب انبارهای آن است. یکی از معمارانی که در طول حیات پر بارش در ساخت بسیاری از این آب انبارها و حسینیه های نایین دخالت مستقیم داشته، مرحوم استاد محمد حسین محسنی نایینی، معمار چیره دست بوده است. استاد محمد حسین از نوادگان مرحوم ملا محسن نایینی است که مزار او در امامزاده سلطان سید علی نایین واقع شده است.

استاد محمد حسین در سال 1250 خورشیدی برابر با 1292 هجری قمری در نایین متولد شد پدر او رجبعلی نام داشت که در نایین به حسن خلق و صفات انسانی مشهور بود و در بین اهالی از احترامی خاص برخوردار بود. استاد محمد حسین از کودکی در کنار برادرش استاد رمضانعلی که بنا بود به کار بنایی علاقمند شده و از هر فرصتی برای آموختن رمز و رازهای این هنر استفاده می کرد. آن روزگار – حدود 1300 هجری قمری ۔ استادکاران یزدی در نایین ، اردستان و شهرهای کویری به ساخت بادگیر و گنبدزنی مشغول بودند. استاد محمدحسین هرجا که استادان یزدی کار می کردند حاضر بود و به زودی نسبت به گنبد زنی و ساخت بناهای دیگر علاقه ی بسیار در او به وجود آمد، به طوری که در سنین جوانی توانست پوشش سقف های بزرگ را به خوبی فراگیرد. او به شیوه ی رسمی بندی و کار بندی نیز آشنایی کامل پیدا کرده و این شیوه را که نیاز به محاسبات دقیق داشت چنان فرا گرفت که به زودی از استادکاران یزدی و برادر بزرگترش پیشی گرفت و به تنهایی کارهایی انجام داد که اکثر آنها

هنوز نیز پابرجاست. مرحوم محسنی در طول بیش از 75 سال عمر پر بارش آثار بسیاری در نایین به وجود آورد به طوری که کمتر بنای قدیمی یافت می شود که اثری از خلاقیت، نبوغ و سلیقه ی این استاد کار هنرمند در آن مشهود نباشد.

مشهورترین آثار استاد محمد حسین محسنی نائینی عبارتند از :

. آب انبار مصلای نایین. این آب انبار به علت استقرار در کنار ساختمان مصلی، به این نام معروف شده است

ساخت این آب انبار اولین کار مرحوم محسنی است که به استقلال انجام داده است. البته چون استاد محسنی در سنین جوانی بوده، کلیه ی کارهای این آب

انبار زیر نظر استادکاران یزدی و برادرش استاد رمضانعلی انجام شده است.

طراحی و ساخت آب انبار حسینیه محله ی پنجاهه ی نایین را نیز با همکاری برادرش مرحوم استاد رمضانعلی انجام داده است زمان ساخت آن 1330

خورشیدی می باشد.

11 متر مربع * طراحی و ساخت گنبد بلند حسینیه محله ی کلوان در سال 1323 خورشیدی برابر با 1363 قمری. این گنبد بلند و رفیع با دهانه ی آجری 11

از نوع خفته و راسته ساخته شده و با نورگیرهای بسیار زیبایی که در گنبدخانه تعبیه شده در شمار بهترین کارهای مرحوم استاد محمد حسین به شمار می رود.

« تاریخ رجال نایین » طراحی و ساخت بادگیر آب انبار فیض در محله ی پنجاهه نایین، – بنا به نوشته مرحوم حسین امامی نایینی در نسخه ی دست نویسبانی این آب انبار شخصی به نام حاج علی نایینی بوده و احداث آب انبار و بادگیر همزمان است . با این اظهار نظر مرحوم امامی نایینی، می توان با حدسقریب به یقین، طراح و سازنده ی آب انبار را نیز مرحوم استاد محمد حسین دانست.

– بازسازی گنبد آب انبار خان که در واقعه ی سیل 1316 خورشیدی نایین به کلی ویران شد. این آب انبار از آثار مرحوم میرزا عبدالوهاب خان حاکم نایین

1250 ) هجری قمری است. هزینه ی بازسازی این آب انبار را مرحوم حاج محمد علی خان فاطمی پرداخت کرده – در زمان محمد شاه قاجار ( 1264است. این آب انبار در مجاورت نارنج قلعه نائین واقع شده است.

– طراحی و ساخت آب انبار حاج میرزا حسین خان فاطمی که از رجال نیکو کارو خیر نایین بوده و در سال 1318 خورشیدی وفات یافته است. طراحی و ساخت آب انبار معروف به معصوم خانی – مرحوم میرزا محمد علیخان معصوم خانی از احفاد میرزا معصوم خان حاکم نایین در عصر قاجاراست. این آب انبار در شمار یکی از زیباترین و بهترین آب انبارهای نایین است که به دلیل مساحت زیاد و ظرفیت بسیار، آب چند محله را تأمین می کردهاست.

– بازسازی سقاخانه ی بسیار زیبا و نفیس چهل دختران و بادگیرهای آن این سقاخانه با همکاری استاد علی اکبر محسنی فرزند استاد محمد حسین ساخته شده است. بازسازی حمام محله ی پنجاهه که این حمام نیز با همکاری استاد علی اکبر بازسازی شده است.

– طراحی و ساخت شبستان مسجد شیخ مغربی در بازار نایین این مسجد که بانی آن شیخ محمد مغربی از عرفا و زهاد نایین بوده، یکی از زیباترین مساجد نایین است که به نوشته ی برخی از محققین، از آثار دوران مغول می باشد.

– طراحی و ساخت آب انبار کوی سنگ اصفهان

– طراحی و ساخت آب انبار معروف به حاجی حسین در مجاورت آب انبار معصوم خانی به نوشته ی مرحوم امامی، بانی این آب انبار حاج حسین مویی از تجار معتبر عبای نایین بوده که مزار او در کنار این آب انبار واقع است . – طراحی و ساخت آب انبار ابوالحسنی. به نوشته برخی از محققین این آب انبار قدیمی ترین آب انبار نایین به شمار می رود.

مرحوم استاد محمد حسین محسنی سه فرزند پسر به نام های استاد علی اکبر، استاد رضا و استاد حسن داشت. فرزندان او هر سه به راه او رفتند. استاد حسن محسنی معمار میراث فرهنگی بود که علاوه بر مرمت بسیاری از بناهای تاریخی نایین و شهرهای ایران، آثاری نیز در نایین از او باقی است. از جمله آثار استاد حسن محسنی، می توان به اولین غسالخانه ی نایین، دبیرستان طباطبایی (چمران) و دبیرستان شاهدخت (شهید حسنی) اشاره کرد. مرحوم استاد محمد حسین محسنی پس از 92 سال عمر با برکت در سال 1342 خورشیدی در نایین درگذشت. مرحوم استاد محمد حسین محسنی علاوه بر مهارت در معماری سنتی و تخصص در طراحی بناهای گوناگون و احداث گنبدهای بسیار، از نظر سجایای اخلاقی نیز نمونه بوده است. وی تمام توان و استعدادش را در ساخت بناهای عام المنفعه همچون آب انبار و مسجد و حمام به کار می برد. [1]