یکی از استادانی که احیای بسیاری از شاهکارهای معماری کشورما، و اغلب بناهای تاریخی اصفهان مرهون تلاش ها ، پایمردی و زحمات خستگی ناپذیر اوست شادروان استاد حسین معارفی است.

مرحوم معارفی بیش از 50 سال عمر پر بارش را در راه مرمت گنجینه های تاریخی اصفهان و دیگر شهرهای ایران صرف کرد. اما او نیز همچون سایر استاد کاران و هنرمندان این شهر تاریخی گمنام مانده است وی چنان مورد بی مهری قرار گرفته که حتی بسیاری از دوستداران آثار تاریخی نیز با نام و خدمات او آشنایی ندارند. حسین معارفی در سال 1372 خورشیدی در قریه ی محمد آباد جرقویه متولد شد. خانواده ی او، همه از معماران مشهور و سرشناس بودند. در خاندان استاد معارفی، معماری حرفهای موروثی و از نسلی به نسل دیگر منتقل شده است.

پدر او به استاد غلامعلی مشهور بود، وی همچنین خواهر زاده ی مرحومین معتمد النباء و استاد اسماعیل معمار بود این دو نفر از سرشناسان و نامداران معماری سنتی به حساب می آمدند.

استاد حسین از 10 سالگی کار بنایی را زیر نظر پدر آغاز کرد. شاگردی پدر و کار در کنار او دیری نپایید، چرا که استاد غلامعلی هنگامی که فرزندش به12 سالگی رسید در گذشت. فوت پدر، حسین را از استادی که می توانست بسیاری از رموز معماری را به او بیاموزد محروم کرد. اما دایی های وی در اصفهان شهرت داشتند و در مسجد رکن الملک کار می کردند. آنها خواهرزاده را پذیرفتند و او زیر نظر آن دو بزرگوار به کار مشغول شد. ذوق و شوقی که برای فراگیری فنون معماری از خود نشان می داد به حدی بود که گاه کارهایی خارج از حد توان کودکی انجام می داد و به کارهایی دست می زد که از وی انتظارش نمی رفت. او حتی برای این همه علاقه که حاصل آن خودسری های ناخواسته بود مورد شماتت استادان قرار می گرفت. به این ترتیب حسین دوران کودکی ، جوانی و نوجوانی را در اصفهان گذرانید. فضای سرشار از پدیده های زیبا و شگرف معماری بناهای اصفهان و ذوق و

شوق او برای فراگیری ریزه کاری های فن بنایی، باعث آشنایی وی با همه ی دقایق و ظرایف کار گردید. هنگامی که استاد حسین به 28 سالگی رسید با تجاربی که در مدت 18 سال در کنار استادان اصفهان کسب کرده بود، تصمیم گرفت به دور از استادان و خارج از زادگاه کاری مستقل را تجربه کند. استاد حسین در پی این تصمیم به خوزستان رفت و در آبادان با استاد احد معمار شروع به کار کرد. در مسجد سلیمان نیز ساخت مسجدی را آغاز کرد. اما رنج غربت از یک سو و علاقه ی بی اندازه نسبت به آثار تاریخی اصفهان که از کودکی به آنها دل بسته بود از دیگر سوی، او را به اصفهان باز گرداند. هنگامی که به اصفهان آمد گرفتن نام خانوادگی رایج شده بود. او نیز معتمدی را برای شهرت انتخاب کرد و با نام حسین معتمدی در اصفهان به کار مشغول شد.

اولین کاری که رسما به استاد حسین معتمدی واگذار شد مرمت و تعمیر منارجنبان بود. وی در این مرحله از کار برای اولین بار دو مناره را تا کف بام برداشت و پس از مرمتهای لازم آنها را بر جای خود نصب کرد. در این هنگام او 30 ساله بود. تعمیر منارجنبان آن هم به صورتی حرفه ای باعث معروفیت استاد حسین شده و در شهر اصفهان او را به عنوان معماری با ذوق و مبتکر مطرح نمود. در فاصله سال های 1301 و 1302 خورشیدی میرزا حسین خان امید و میرزا مهدی خان ایرانی رؤسای اداره ی معارف اصفهان بودند. آنها از استاد حسین دعوت کردند تا تعمیر مدارس را نیز انجام دهد. این همکاری بعدها در هنگام ریاست مرحوم میرزا صادق خان فاطمی شدت بیشتری گرفت، به طوری که پسوند معارفی بیش از نام فامیل معتمدی، بعد از اسم استاد حسین به کار می رفت و این خود موجب تغییر نام فامیل وی گردید. او بسیاری از مدارس را تعمیر کرد که از آن جمله مدرسه می بواسحاقیه یا بسحاقیه است. سال 1309 وزارت معارف، اداره ی عتیقات را تأسیس کرده بود و آندره گدار فرانسوی را به مدیریت آن انتخاب نمود. مرحوم یحیی قراگوزلو ملقب به اعتماد الدوله که خود مردی فرهنگ دوست و علاقه مند به آثار تاریخی اصفهان بود شعبه ای از این اداره را در اصفهان تأسیس کرد. معارفی نیز عضو ثابت و رسمی آن اداره در اصفهان شد. در این موقع حکمران اصفهان، گزارشی به تهران ارسال کرد که نگرانی شدیدی را به وجود آورد. در مسجد شاه (مسجد امام) شکاف عمیقی در قسمت ایوان و سر در مناره ها به وجود آمده بود. این مسأله آن قدر مهم بود که آندره گدار شخصا به اصفهان آمد و جلسه ای با حضور کلیه ی معماران و استادکاران قدیمی تشکیل داد و از همه ی آنها نظر خواهی کرد. در این جلسه که اکثر معماران بزرگ اصفهان در آن شرکت داشتند، بیانات مرحوم معارفی چنان مستدل و محکم بود که آندره گدار او را مامور انجام این کار بزرگ می کند. مرحوم معارفی بنا را تا ارتفاع 32 متری چوب بست می زند. نخست کاشی کاری های روی کار را با دقت شماره گذاری کرده، پیاده می کند. آن گاه دو مناره را از بالا به یکدیگر بسته و به اصطلاح (بکسل) می کند تا از انحراف بیشتر آنها جلوگیری نماید. وی با قرار دادن تیرهای آهن در سمت راست و چپ، لنگه طاق وسط را کلاف کشی کرده، کاشی ها را نیز در کارگاهی که در محل دائر شده بود با همان طرح و رنگ و نقش ساخته و نصب می کند. به این ترتیب ایوان جنوبی و گلدسته های مسجد جامع عباسی از خطر انهدام نجات می یابند. آندره گدار، زلزله زمان سلطنت محمد شاه قاجار و تعمیرات سال 1261 هجری برابر با 1845 میلادی) را یکی از دلایل این خرابی ذکر کرده و به نقش معارفی در تعمیر این مسجد اشاره کرده، از او سپاسگزاری نموده است. نکته ای که کمتر در گزارشات اداری یا شرح خدمات مرحوم معارفی مورد بحث قرار گرفته، گذشت و ایثار وی برای اتمام تعمیرات مسجد امام است.

توضیح اینکه اعتباری که در آن سال ها وزارت فرهنگ برای این کار اختصاص می دهد بسیار ناچیز بوده که آن نیز به موقع پرداخت نمی شده به طوری که برای کلیه ی مراحل این طرح عظیم سه قسط سه هزار تومانی به اصفهان حواله شده بود. استاد معارفی که کار را تعطیل شده می بیند، خانه مسکونی اش را فروخته و انجام تعمیرات را به اتمام می رساند. این اقدام و ایثار بی سابقه ی مرحوم معارفی تا 43 سال در بوته ی سکوت و فراموشی می ماند. در سال 1353 در جریان برگزاری سمینار علمی و آموزشی که با شرکت کلیه ی معماران و باستان شناسان و کارشناسان و پژوهشگران در اصفهان تشکیل ،« بررسی مشکلات مرمت و بازپیرایی بناهای تاریخی ایران » شده بود، از خدمات وی تجلیل شده و موضوع فروش خانه مسکونی نیز برای اولین بار فاش می شود که این همه ایثار و گذشت حاضرین غرق حیرت می نماید. پس از پایان کار تعمیرات ایوان جنوبی مشکل بزرگ دیگری به وجود می آید و آن خرابی گنبد شرقی مسجد است، در این مرحله یکی از لنگه طاق های پشت گنبد شرقی ترک برمی دارد. مرحوم معارفی برنامه ی تعمیرات را با بررسی در وضع بنای گنبد و پایه ها شروع می کند. او متوجه می شود که گنبد شالوده ی محکمی ندارد. و در زمان ساخت بنا به علت عجله دقت کافی به عمل نیامده است که این بررسی بر نقل قول های تاریخ معماری میدان نقش جهان صحه می گذارد . شاه عباس اول پس از انتخاب اصفهان به پایتختی ساخت و سازهای بسیاری را شروع می کند. وی آنقدر به اتمام بناها در اسرع وقت تاکید داشته که توضیحات معماران را نادیده گرفته است. اکثر مورخین به این نکته اشاره داشته و آن را تایید نموده اند. استاد معارفی با درک صحیح این نکته، نخست به محکم ساختن پایه ها می پردازد، آنگاه کاشی ها را که در اثر فشار و نشست بنا فرو افتاده بودند مرمت می کند. به این ترتیب گنبد شرقی نیز مرمت و استحکام بخشی می شود. در ایوان غربی هم تعمیراتی در زمینه ی کاشی ها صورت می گیرد. در این قسمت کاشی های نما، زیر طاق و زیر گنبد اکثرا پوسیده شده بودند. مرحوم معارفی کاشی ها را بر می دارد و با همکاری اساتید فن کاشی هایی با همان طرح و رنگ می سازد و قسمت های از بین رفته و فروریخته را تکمیل می کند. در این قسمت عملی کار معارفی در نما، پشت بغل، کتیبه و زیر کتیبه بوده است در هشتی ورودی مسجد و سقف بالای سنگاب و طاق های دالان سمت راست هشتی تعمیرات تزئینی مربوط به تکمیل کاشی ها انجام می گیرد.

در جنوب مسجد امام لنگه طاق هایی در سمت غرب شبستان در جهت مدرسه ی سلیمانیه دچار فشار شده بودند. مرحوم معارفی با بتن ریزی در کف کوچه، عملیات اساسی در زمینه ی بستن پشت لنگه طاق ها را انجام داد. کاشی های نمای مدرسه ی سلیمانیه بر اساس نمونه های اصلی نیز از اقدامات بعدی او بود.

در گنبد بزرگ مسجد اکثر کاشی ها ریخته شده بودند. مرحوم معارفی تمامی کاشی های باقیمانده را بر می دارد. آنگاه از گنبد، قالب کامل تهیه می کند.

کاشی ها زیر نظر او و با همکاری استادکاران کاشی کار از جمله مرحوم عبدالغفار مصدق زاده بر مبنای طرح اصلی ساخته می شود و بر روی گنبد نصب می گردد. کتیبه ی زیر گنبد، بازسازی و کتیبه های بیرونی مرمت می شوند. قطار کاشی کاری معرق سر در مسجد به شدت آسیب دیده بود، این قسمت نیز به طور کامل مرمت می شود. از دیگر کارهای اساسی مرحوم معارفی در مسجد امام، نم گیری و رطوبت زدایی کامل بنا است. توضیح این که هیچ گونه تعمیری در این بنا صورت نگرفته بود و به علت انسداد مجاری آب و فاضلاب، سالیان دراز آب در چاه های بنا نفوذ کرده به طوری که رطوبت گاه تا ارتفاع سه متری دیوارها بالا آمده بود. مرحوم معارفی این مهم را نیز با موفقیت کامل انجام داد. در جریان مرمت مسجد امام تعدادی از استادکاران و هنرمندان اصفهانی با مرحوم معارفی همکاری داشته اند. مرحوم معارفی در گفتگویی که یکی از کارشناسان در سال 1354 با وی به عمل آورده از برخی از این هنرمندان اسم برده است. کار چوب بست ایوان جنوبی مسجد به وسیله ی استاد عبدالمجید نجار و مرحوم استاد علی منشئی انجام شده است. تعمیر کاشی کاری معرق سر در ورودی و قطار بندی ورودی مسجد با کمک مرحوم غفار کاشی تراش و مرحوم سید میرزای بنا انجام شده است.از استاد معارفی در اکثر بناهای اصفهان و سایر شهرستان ها، آثار بسیاری به جا مانده است. به برخی دیگر از اقدامات مرمتی استاد حسین معارفی در دیگربناهای شهر اصفهان اشاره می شود

– مسجد شیخ لطف الله :مرحوم معارفی تعمیرات مسجد شیخ لطف الله را در دو مرحله انجام داده است. مرحله ی نخست از سال 1312 تا 1316 به طول انجامیده است. در قسمت شمال دالان ورودی مسجد، وجود حوضخانه و چند دستشویی باعث خرابی شبستان زیر گنبد و دالان شده بود. به طوری که در طاق طبقه ی زیر دالان ترک و شکاف هایی به عرض 10 سانتی متر، و در طبقه دوم شکاف هایی به عرض 20 سانتی متر ایجاد شده بود. وجود این دو ترک عمیق، شبستان زیر آجری « هوی » گنبد را با خطر جدی روبرو کرده بود. معارفی تصمیم گرفت دستشویی و حوض را برچیده شده، و دیوار شمالی دالان زیر گنبد را با چهار تقویت نماید.

مرحوم استاد غلامحسین معمار در کنار مرحوم معارفی این مهم را انجام می داد و مصالح لازم نیز از طرف وزارت معارف تأمین می شد. هنگامی که حوضخانه ها و دستشویی ها برچیده شدند، استاد معارفی اداره ی عتیقات را متقاعد کرد تا اجازه داده شود دو قطعه پنجره ی مشبک سنگی مربوط به مقبره ی شاهزادگان صفوی عهد شاه صفی در مقابل ورودی سابق آبریزگاه در دالان مسجد نصب شود. پس از انجام این تعمیرات کار مرمت کاشی کاری های بنا آغاز شد. در این مرحله، کاشی های طاق های زیر دالان، شبستان زیر گنبد، رویه ی گنبد و گردنی آن مرمت شدند. در جریان این مرمتها نکته ی جالبی که روشن شد این بود که در زمان حکومت ظل السلطان کاشی هایی از قسمت جلوخان و سر در بنا پیاده کرده بودند تا مرمت نمایند، اما این کاشی ها در سرداب زیر مسجد انبار شده بودند. مرحوم معارفی ازاره ی زیر گنبد را بوسیله ی این کاشی ها تزیین کرد و در حقیقت با نصب این کاشی ها در ازاره ی شبستان زیر گنبد از انهدام آنها جلوگیری به عمل آورد. سال ها بعد یعنی در سال 1339 خورشیدی که اقدام به تعمیر سر در و جلوخان مسجد شد، از طرح و نقشه ی این کاشی ها برای ساخت کاشی های مورد نیاز استفاده شد. نکته ی جالب توجه دیگر در جریان پاک کردن سطح خارجی گنبد و خاکبرداری برای سبک کردن آن و بالاخره قالب گیری از گنبد به منظور تکمیل کاشی های فروریخته ی آن بود که گوی چهار متری بالای گنبد از زیر آوار پیدا شده و از خاک خارج شد. این گوی در تیر اندازی های فراوان سرنگون شده بود. چون جهت تیرها همه از طرف عالی قاپو بودند به نظر می رسد در جریان جنگ جهانی اول به سوی آن تیراندازی کرده باشند. به هر حال این گوی به مسگرها سپرده شد و پس از تعمیر و کشیدن روکش طلا بار دیگر در جای خود نصب گردید.

در ادامه ی تعمیرات قبلی مسجد شیخ لطف الله کار تعمیر جلوخان و سردر مسجد نیز به انجام رسید. در این قسمت اتاق ها و ایوان های دو طرف سردرتعمیر اساسی شد. در این مرحله علاوه بر کلاف کشی آهن برای تقویت بنا، سنگ های کف دالان که همه کنده شده بودند با سنگ معروف یکی از شاهکارهای مسلم عصر صفویه است از انهدام و ویرانی نجات یافت . در مرمت مسجد شیخ لطف الله طراحی خطوط، کتیبه ها و کاشی ها به عهده ی میرزا علی مسمی و استاد نصر الله رفائیل بود و کار سنگ گذاریها و برپا داشتن چوب بستها، بر عهده ی مرحوم استاد یحیی نجار بوده است.

– تعمیر مسجد و مناره ی علی: این مسجد و مناره ی بلند متعلق به دوره ی سلجوقی آن، دچار ویرانی شده بود. مرحوم معارفی تعمیرات این اثر نفیس را با اعتباری که مرحوم همدانیان به این کار اختصاص داد انجام داد. برای مرمت مقبره ی هارون ولایت (هارونیه) علاوه بر تعمیراتی که در رواق، گنبد و واحدهای شمال شرقی انجام داد، نقش های جالب دوره ی صفویه را نیز از زیر دوده ی غلیظ و دوغاب گچ، که مربوط به تعمیرات دوران قاجار بود، خارج کرد. در این زمان بنای هارونیه نیز مانند برخی آثار دیگر، حکم ویرانه ای را پیدا کرده بود. چرا که افراد سودجو برای استخراج مصالح به کار رفته در آنها، دست به تخریب آثار می زدند. مرحوم معارفی با یک جهش مردانه این بناها را از خرابی و دخالت افراد ناصالح نجات داده و با فعالیت کم نظیری، جهت مرمت آنها زحمات طاقت فرسایی را متحمل گردید.

– سر در بازار قیصریه: مرحوم معارفی هنگامی کار مرمت سر در بازار قیصریه را شروع کرد که در جلوخان بازار – محل کنونی که در حال حاضر بازار کفاش هاست – دخل و تصرفاتی به عمل آمده بود و مردم به طور غیر قانونی در آن محل ساخت و سازهایی کرده بودند. مرحوم معارفی توانست با زحمت بسیار، دست افراد غیر مسؤول و سودجو را کوتاه نموده و طاق های طبقه ی سوم را مرمت نماید. طاق های بازار از قیصریه تا چهارسوق کلاف کشی آهنی شد وسقف آن مرمت شد.

– مقبره ی بابا قاسم: در این بنا نیز مرحوم معارفی علاوه بر نم زدایی به مرمت ساقه ی گنبد پرداخت و گنبد را به شکل اولیه – هشت ترک – بی بندی و بازسازی کرد.

– مدرسه ی امامیه: این مدرسه تا قرنها به مدرسه ی بابا قاسم معروف بوده است. سال ها پیش از اینکه مرحوم معارفی مرمت این مدرسه را آغاز کند، در کنار آن حمامی ساخته بودند که چاه های فاضلاب این حمام به سر در و گنبد مدرسه آسیب وارد کرده بود. مرحوم معارفی با زحمت بسیار توانست دیوارهای دالان مدرسه را پی بندی کند و سر در و طاق های پشت را به بهترین شکل مرمت نماید. کاشی کاری و قطار بندی ایوان های غرفه های اطراف تعمیر شد، و غرفه های طبقه بالا نیز مرمت گردید.

– امامزاده جعفر: این بنای جالب و نفیس متعلق به قرن هشتم هجری قمری نیز به هنگام تصدی مرحوم معارفی همچون سایر بناهای اصفهان وضعی اسف انگیز داشت. دور تا دور تا ارتفاع دو متری آجرهای پایه های مقبره از بین رفته بود. کتیبه ی بقعه، قطار بندی روی کتیبه و کاشی کاری های بقعه نیز به شدت لطمه دیده بودند. مرحوم معارفی پس از انجام تعمیر پوشش بنا تقریبا تمامی کتیبه – به جز تاریخ آن را پیاده کرد و سپس زیر آن را محکم کرده، کتیبه را نصب نمود. سنگهای ازاره ی غرفه های اطراف نیز تعمیر شدند و کاشیکاری و قطار بندی ایوان غرفه های اطراف مرمت شدند.

– در امامزاده اسماعیل پی بندی مقبره و سپس مرمت کاشی های گنبد و نصب کاشی های تازه با طرح اصلی به جای کاشی های خراب از تعمیرات این اثر نفیس دوران صفوی بوده است مرحوم معارفی چهار طاقی فراز مرقد شعیای پیامبر را که در پشت گنبد قرار دارد مجددا بر پا کرد. از دیگر کارهای مرحوم معارفی در امامزاده اسماعیل تغییر مسیر آبهایی بود که از زیر چهارسوق به زیر بنای امامزاده جریان داشت. پس از تغییر مسیر پی های چهارسوق که بر اثر رطوبت وضع نامطلوبی پیدا کرده بود، بار دیگر ساخته شدند.

– مسجد مقصود بیک: این مسجد که به مسجد ظلمات نیز معروف است – از آن رو که در کوچه ی تکیه ی ظلمات واقع شده – از آثار جالب عصر صفوی است که مقبره ی میرعماد، خوشنویس برجسته ی عصر صفوی در آن قرار دارد. چون این مسجد نزدیک چاه حاج میرزا قرار داشت، در قسمت طاق های قسمت جنوبی و غربی لطمه بسیار دیده بود. این طاق ها مجددا زده شدند و کاشی کاریهای معرق سر در و قطار بندی آن تعمیر شدند.

– منارساربان: سال ها قبل، یکی از ساکنان خانه های مجاور منار، انباری در زیر پایه ی منار احداث کرده بود ساخت این انبار باعث شد تا پایه ی منار نشست کند. مرحوم معارفی با بستن کامل زیر قسمت کج شده ی منار، از نشست بیشتر آن جلوگیری کرد. طی سال های بعد از آن، منار با توجه به وزنی که داشت در قسمت دیگر که فشردگی و استحکام کمتری داشت به تدریج نشست کرده و از میزان کجی آن کاسته شد.

– تعمیر گچبری محراب مسجد جامع نیز که زیر نظر مرحوم معارفی و به دست مرحوم حاج اسماعیل گچ بر انجام شد.

– بیرون آوردن نقاشی های تالار اشرف از زیر گچ که آن نیز به دست مرحوم اسماعیل گچ بر انجام شد.

– از دیگر اقدامات مرحوم معارفی که می توان آن را شاهکاری به شمار آورد، تفکیک سر در مسجد جورجیر از بناهای الحاقی بود.

سر در مسجد جورجیر در شمال غربی مسجد حکیم قرار دارد و از آثار باشکوه دوره ی دیلمیان به شمار می رود. این مسجد در نیمه ی دوم قرن چهارم هجری مسجدی زیبا و نفیس بوده و مسجد جامع صغیر نامیده می شده است.

– شاهکار دیگر مرحوم معارفی انتقال سر در مسجد قطبیه به چهلستون و نجات آن از خرابی و ویرانی بود. توضیح اینکه در سال 1316 شهرداری وقت،

تصمیم گرفت خیابانی از دروازه دولت به موازات خیابان شیخ بهایی امروز احداث کند. این خیابان که در آن روزگار خوش نامیده می شد، سپس شاه و امروز طالقانی نامیده میشود. در این طرح سر در، مسجد قدیمی و بسیار نفیس قطبیه که از آثار مهم دوران شاه طهماسب صفوی بود، در معرض نابودی کامل قرار داشت. کاشی کاری این سر در نهایت ظرافت و استادی به دست امیر قطب الدین علی باب الدشتی در سال 950 هجری ساخته شده بود.

این سر در با نظر مرحوم معارفی و با کمک کاشی تراشان ماهر آن روزگار با نهایت دقت پیاده شد و به همان صورت در یکی از دیوارهای غربی عمارت چهلستون نصب گردید. بعدها در احداث ساختمان استانداری بار دیگر تغییر محل داد. این کار در آن روزگار واقعا ابتکاری به شمار می رفت. بنابراین جابجایی این سر در باعث شد تا مردم اصفهان به گنجینه های موجود در شهر شان و به جایگاه میراث فرهنگی واقف شوند.

در آن زمان مسؤولیت باستان شناسی اصفهان با مرحوم جواد مجد زاده ی صهبا بود. مرحوم صهبا که خود از دوستداران میراث فرهنگی بود روزنامه ای به منتشر می کرد. مرحوم صهبا در روزنامه اش وظیفه ی همگان را در قبال آثار تاریخی به خوانندگانش گوشزد می کرد. « سرنوشت » نام به طورکلی اقدامات 50 سالهی مرحوم معارفی در اصفهان آن قدر متنوع است، که صفحات این مقاله گنجایش همه ی آنها را ندارد. پس به همان اندک بسنده با رعایت اختصار به شرح فعالیت های او در سایر شهرهای ایران می پردازیم:

. در اشترجان، مسجد جامع را به طور کامل مرمت کرد. این مرمت مورد تایید کارشناسانی مانند گدار قرار گرفت.

. تعمیرات بقعه ی پیربکران، مسجد جامع نایین، مسجد جامع زواره، مسجد جامع اردستان، مسجد سیفی، مسجد کاج در استان اصفهان

.تعمیر گنبد عظیم سلطانیه در زنجان، تعمیر آثار تاریخی اردبیل، فارس که شرح کامل آنها سخن را به درازا خواهد کشید. اطلاعات عمیق مرحوم معارفی که با تجربیاتی 50 ساله همراه شده بود باعث شد تا در سال 1345 خورشیدی هنگامی که یک هیات عالی قدر کارشناسی به عراق اعزام شدند تا نحوه ی مرمت و تعمیر ایوان مداین را بررسی کنند مسؤول گروه، درخواست نماید مرحوم معارفی نیز آنها را در این سفر تحقیقاتی همراهی کند.هنگامی که این مجموعه ی با شکوه مورد بررسی هیات قرار گرفت، مرحوم معارفی نظراتی ابراز کرد که همه ی اعضای گروه به اتفاق نظرات او را تایید کردند و حتی مرمتگران ایرانی و عراقی، زبان به تحسین او گشودند. استاد معارفی توانسته بود توجه کارشناسان و متخصصان و مهندسین خارجی را جلب کند به طوری که تجربیات او پر بار و سازنده ی او باعث گردید تا اکثر قریب به اتفاق آنان بر اقدامات او صحه گذارد. به دفعات در سخنرانی ها ، مقالات ، مصاحبه ها و نوشته « بررسی هنر ایران » پروفسور آرتور اپهام پوپ ایران شناس مشهور و مؤلف مجموعه ی گران سنگ هایش، اطلاعات این معمار برجسته را ستوده است. او می دانست استاد معارفی مخصوصا در معماری و مرمت گنبدهای سلجوقی اگر بی نظیر نباشد کم کشف یک » نظیر است. هنگامی که پوپ، معارفی را برای مشاوره و استفاده از نظرات سازنده اش، به شیراز دعوت کرد طی نامه ای از نقش ارزنده ی او در تقدیر کرد « نکته مهم درباره ی گنبدهای سلجوقی از خصایص مرحوم معارفی، علاقه و عشق بی اندازه ی او نسبت به آثار تاریخی و مواریث فرهنگی کشورمان بود. وی هنگامی که بنایی را در خطر می دید با شجاعتی عجیب نسبت به تعمیر آنها اقدام می کرد، چنان که پیشتر آمد، حتی از سرپناه خانواده اش نیز گذشت تا وقفه ای در امر مرمت مسجد امام پیش نیاید. روزگاری که او مأمور تعمیر و بازسازی بناهای اصفهان بود، تأمین بودجه ی این تعمیرات به راستی مشکلی بزرگ بود، اما استاد معارفی برای اعتبارات مورد نیاز که به همه ادارات، مؤسسات، کارخانجات و شخصیت ها، متوسل می شد. به طوری که سماجت او در اصفهان آن روزگار، زبانزد همه ی مسؤولان شده بود. هنگام در گذشت او اکثر شخصیت ها ، مهندسین و کارشناسان برجسته، مقالاتی نوشتند و او را با عناوین و صفات عالی ستودند. دکتر پرویز ورجاوند طی دو مقاله به تفصیل اقدامات او را تشریح کرد. نوشت و مرگ او را « معارفی استادی وارسته و آگاه » مرحوم مهندس روانبد که خود یکی از ستونهای حفظ میراث فرهنگی اصفهان بود، مقاله ای با عنوان ضایعه ای جبران ناپذیر شمرد. ستود و خدمات او را به تفصیل « معمار قدرتمند و توانا » دکتر احمد مهران که سال ها مدیر عامل سازمان ملی حفاظت آثار باستانی ایران بود او را با عنوان بیان کرد.

نوشت و « استاد بزرگ » مرحوم محمد تقی مصطفوی، که سال ها در کنار آندره گدار و سپس به تنهایی عهده دار باستان شناسی کشور بود، مقاله ای با عنوان خاطرات بسیاری را از مرحوم معارفی بازگو کرد. نامیده و خصوصیات او را ذکر « انسانی خستگی ناپذیر » آقای احمد علی بشارت که سالیان دراز ریاست باستان شناسی اصفهان را بر عهده داشته، معارفی را نامیده و او را افتخار « مردی مهربان و فروتن » کرده است. مرحوم نصرت الله مشکوتی، که او نیز بازرس فنی اداره ی کل عتیقات آن زمان بوده، معارفی را معماران سنتی به شمار آورده است. نوشته وی را از همه ی استادان شاخص تر و برجسته تر به شمار آورده « معماران هنرمند اصفهان » مرحوم عباس بهشتیان نیز در مقاله ی مفصلی که با عنوان است . به یقین ذکر تمامی این نوشته ها خود کتابی مفصل خواهد شد. مرحوم استاد حسین معارفی در بهار 1355 در سن 83 سالگی در شهر اصفهان بدرود حیات گفت. او در طول زندگانی پر بار و پرثمرش توانست شاگردان بسیاری را تربیت نماید که برخی از آنها از استادان نامدار مرمت و تعمیر بناهای تاریخی شدند. با مرگ مرحوم معارفی، سازمان های باستان شناسی و میراث فرهنگی کشور خدمتگزاری را از دست داد که در طول 53 سال خدمت صادقانه در زمینه ی حفظ و تعمیر و بازپیرایی بناهای اصفهان و برخی بناهای دیگر از هیچ کوششی فروگذاری نکرده بود. تا جایی که برای شاگردان ، همکاران و دوستانش نمونه ای از استادان ماهر و خلاق اصفهانی شدند که در طول قرن ها این شهر بزرگ را با عناوینی مانند نقش جهان، نام آور ساخته اند. [1].