یکی از استادکاران گمنام و کم نشانی که در حفظ اصالت ها و ارزش های معماری اصیل شهر اصفهان سهمی به سزا دارد، مرحوم استاد حاج حسین شاه پسندی است.

او با آن که بیش از 60 سال از عمر پربار و بابرکتش را در خدمت اصفهان و بناهای این شهر سپری نموده است و اگر چه برای تداوم راه معماران سنتی، آن چنان از جانش مایه گذاشته که در نوجوانی استاد کارش خوانده و همه تاییدش کرده اند، امروز چنان مورد بی مهری قرار گرفته و فراموش شده که حتی در بایگانی اداره ی میراث فرهنگی نیز باید با جستجو و صرف وقت زیاد، از او مدرکی بدست آورد.

برای تهیه ی این شرح حال از آقای علی شاه پسندی، فرزند آن مرحوم که روزگاری نیز شاگردی پدر را کرده کمک گرفیتم، چرا که در پرونده ی استخدامی او، جز شروع به کار و تاریخ تولد و چند روز مرخصی، مطلب دیگری بدست نیامد.

حسین شاه پسندی در سال 1302 خورشیدی در اصفهان به دنیا آمد. پدرش مرحوم استاد رضا از بنایان اصفهان بود که متأسفانه ذکری از او موجود نیست. اما گفته می شود سردر هنرستان هنرهای زیبای اصفهان را او طراحی و سنگ چین کرده است. بقیه ی کارهای مرحوم استاد رضا را می توان در ساخت خانه های مسکونی و مرمت و بازسازی آن ها خلاصه کرد.

حسین دوران کودکی را همچون هم سالانش طی کرد و چون به سن 7 سالگی رسید خواندن و نوشتن را آموخت. اما به همین بسنده کرد و تصمیم گرفت به کار بپردازد. آن روزها در اصفهان مدارس و آموزشگاه های چندانی وجود نداشتند. دو سه سالی را در یک کفاشی به کار مشغول شد، و اگرچه کودکی بیش نبود اما هرگز این کار او را اقناع نکرد. شاید مشاهده ی کارهای پدر که به بنایی مشغول بود در او نیز ذوقی بوجود آورد تا به کار پدر بپردازد. بنابراین در سال 1312 رسما به شاگردی پدرش استاد رضای بنا در آمد. در اصفهان استادکارانی که فرزندانشان را به شاگردی می پذیرفتند، نسبت به آموزش آنان سختگیری بیشتری اعمال می کردند.

حسین نوجوان چنان در کنار پدر رمزورازها را آموخت که در 15 سالگی استادکاری شده بود، که همه او را تایید می کردند. زمانی که به آن اشاره می شود. روزگاری است که استادکاران بزرگی همچون معارفی و سنمار و معتمد البناء در اصفهان آوازهای داشتند و باستان شناسی کشور نیز با مدیریت آندره گدار، شهرهایی مثل اصفهان را لحظه ای از نظر دور نمی داشت.

استاد حسین، سال هایی نیز به تنهایی کار کرد. او در این مدت تمام توان، استعداد و خلاقیت خویش را در راه ساخت خانه های بزرگ با روش سنتی به کارگرفت. بسیاری از خانه های نفیس و مشهور شهر را نیز مرمت کرد. از ویژگی های کار استاد حسین که در شهر اصفهان زبانزد شده بود این بود که همه ی مراحل ساخت یک خانه را شخصا به اتمام می رساند. او زمین را تحویل می گرفت و بدون دخالت دادن مهندس، طراح یا نقشه کش، خانه را می ساخت و تحویل می داد. او خانه های بسیاری را به این ترتیب ساخت. به تدریج آوازه ی این استعداد به گوش معمار باستان شناس مرحوم معارفی رسید. آن مرحوم که تمام توش و توانش را برای حفظ بناهای اصفهان مصروف می داشت، استاد حسین را به کار دعوت کرد. با توجه به تاریخچه ی باستان شناسی اصفهان و نگرشی اجمالی بر زندگی مرحوم معارفی، متوجه می شویم که در این سال ها شخصیت هایی همچون دکتر هنرفر، نیکزاد، روانبد و مجدزاده ی صهبا در اصفهان کار می کردند که اگر چه برخی همچون مرحوم صهبا در گذشته اند، اما آثار و خط فکری آن ها را به وضوح حاکم بر مرمت بناها می بینیم. در سوابق رسمی و پروندی استخدامی بسیار مختصر و چند برگی مرحوم استاد حسین، شروع به کار او 1345 نوشته شده است. اما با توجه به اظهارات آقای علی شاه پسندی فرزند او و تقریر برخی استادکاران، مرحوم شاه پسندی از سن 30 سالگی مرمت و بازسازی بناهای تاریخی و همکاری با مرحوم معارفی را شروع کرده است. بنابراین می توان گفت تا سال 1345 به طور غیر رسمی در خدمت باستان شناسی بوده است. آقای علی شاه پسندی فرزند آن مرحوم که در سال 1332 متولد شده و از سنین کودکی در کنار پدر بوده است، بیشتر کارهای پدر را به خاطر می آورد. وی کارهای مرمتی پدر مرحومش را به شرح زیر معرفی می کند:

– انجام تعمیرات تالار اشرف.

– استحکام بخشی و رطوبت زدایی تعدادی از ستون های مسجد امام. در این مرحله مرحوم شاه پسندی بدون برداشتن ستون ها، زیر آن ها را قیر اندود و عایق کاری نموده و از گسترش رطوبت در آن ها جلوگیری کرد.

– تعمیرات گنبد دوپوش مسجد امام و پوشش های آجری سقف های موجود در مسجد.

– مرمت کامل پل خواجو.

– مرمت کامل سی وسه پل. این مرحله از مرمت در حدود سال 1348 انجام شد و چند سال به طول انجامید. در این کار، استادانی همچون مرحوم استادرضا منشئی و استاد رضا الیکی شرکت داشتند. این کار زیر نظر مستقیم مهندس شیرازی و مرحوم معارفی انجام شد.

– تعویض سقف های بازارهای جنوب مسجد امام، که این کار را مرحوم شاه پسندی با همکاری استاد مرحوم رجبعلی سنمار انجام داده است.

– تعمیرات اساسی دو مناره که این مناره ها در حال تخریب کامل بودند. مهار سقف تالار تیموری.

– احداث سقف های حجرات عمارت توحیدخانه شیر گویا، که در حال حاضر به کلاس های درس دانشگاه هنر اصفهان اختصاص یافته اند.

– مرمت اساسی پل مارنان که انجام آن مدت ها به طول انجامید.

– تعمیرات ایوان و پله های عالی قاپو.

– استحکام بخشی ستون های چهلستون و عالی قاپو. در این مرحله از مرمت ها که در عداد بهترین کارهای مرحوم شاه پسندی به شمار می رود، مرحوم استاد رضا منشئی نیز شرکت داشت. آقای علی شاه پسندی نیز در این کار، در کنار پدر مرحومش بوده است. مرحوم شاه پسندی برای اجرای این کار، ستون ها را برداشته و با میله های آهنی آن ها را استحکام بخشی کرده و سپس به جای خود نصب نمود. مرحوم منشئی نیز به عنوان استادکار نجار، با وی همکاری کرد. در آن زمان برداشتن این ستون ها و تنگ گذاری آن ها یکی از کارهای نمایانی بود که این دو استاد کار انجام دادند.

استاد حسین شاه پسندی پس از 60 سال کار مداوم، که بیش از 42 سال آن در بناهای تاریخی سپری شده، بود به دلیل شدت خستگی و فرسودگی در سال 1371 بنا به تقاضای شخصی خود، بازنشسته گردید. پس از یک ماه ترک خدمت نتوانست بدون فعالیت در بناهای تاریخی دوام آورد، بنابراین مجدداً به کار بازگشت و احداث سقف های بازار ضلع شمال غربی میدان نقش جهان را انجام داد. اما پس از آن که چند طاق با دستان او زده شد احساس کرد که قادر به ادامه ی کار نمی باشد، بنابر این بار دیگر تقاضا کرد او را از خدمت معاف کنند. مرحوم استاد حسین شاه پسندی در 30 بهمن سال 1373 به علت سکته ی قلبی درگذشت و در گورستان عمومی باغ رضوان به خاک سپرده شد. بنابه گفته ی بیشتر همکاران و همچنین فرزند آن مرحوم استاد حسین شاه پسندی به چنان مهارتی دست یافته بود که بارها مورد تشویق آقای مهندس شیرازی و مرحوم معارفی قرار گرفته بود. هنگامی که مرحوم شاه پسندی درگذشت، متأسفانه سازمان میراث فرهنگی، یادی از خدمات آن زنده یاد نکرد. مرحوم شاه پسندی، شاگردانی نیز تربیت کرد که آنها نیز گمنام مانده اند. یکی از آنها فرزندش علی شاه پسندی است که از کودکی به رمز و رازهای کار پدرآشنا گشته است. متأسفانه علی شاه پسندی راه پدر را ادامه نداده و به کارهای دیوانی و دولتی پرداخته است. آقای علی شاه پسندی در یادداشتی که برای نگارنده ی این سطور ارسال نموده، آرزو کرده است که کاش مردم با امثال این استادکاران به نوعی آشنا شوند. و نیز ترتیبی اتخاذ گردد تا آنها در سنین بالا به جای کار، امر آموزش و تربیت شاگردان را بر عهده بگیرند [1].