از منبت کاران برجسته ی اصفهان که در اکثر بناهای تاریخی این شهر، آثاری از او به چشم می خورد، استاد امر الله استادان فرد است. استاد امر الله را میتوان یکی از بازماندگان هنرهای سنتی دانست که با استفاده از تجارب قدما، این فن را با اتکا به استعداد و خلاقیت خویش آموخته و نقش مؤثری در بقا و

حفظ تزئینات چوبی وابسته به بناهای تاریخی اصفهان و برخی شهرهای ایران داشته اند.

استاد امر الله به سال 1301 خورشیدی در محله ی دروازه ی اصفهان در خانواده ای متوسط اما صاحب فن، پا به عرصه ی حیات نهاد. پدر او شغل طباخی داشت اما جد مادری وی به نام میرزا علی نجار یکی از استادکاران نامدار چوب بود که در اکثر خانه های نوساز آن زمان کار کرده بود و یادگارهایی از خود بر جای گذارده بود. دایی او نیز به نام استاد احمد مشا از درودگران و منبت کاران برجسته ی اصفهان بود. استاد احمد در دوران کودکی استاد امر الله تأثیر بسیاری بر او داشت. او در مقام استاد وی هر آنچه را که می دانست به خواهر زاده آموخت. استاد امرالله در مصاحبه ای که در تابستان 1369 انجام داده، ضمن بیان خاطرات دوران کودکی اش می گوید که در خدمت پدر بزرگ با اره و وسایل نجاری آشنا بوده، اما در طفولیت به حرفه ی قالی بافی علاقمند شده است. استاد امر الله کار قالیبافی را از7 سالگی شروع کرد و به زودی در زمره ی بافندگان ممتاز در آمد.

امرالله از سن 12 سالگی در این هنر علاوه بر بافت، که با نهایت سلیقه و خلاقیت انجام می داد، در نقشه زنی نیز مهارت تام داشت. نقشه زنی آخرین مرحله ی رشد بافنده در بافت قالی است .هنگامی که به 17 سالگی رسید به دلایل مختلف، از جمله شروع جنگ جهانی دوم که قالی های ایران رونق خود را از دست دادند، تا جایی که همه می بافندگان ، تجار و دست اندرکاران این صنعت با مشکل جدی روبه رو شدند، استاد امر الله نیز ناگزیر شد این شغل را رها کرده و به شاگردی دایی اش استاد احمد مشا در آید.

احمدمشا در همه ی رشته های نجاری تخصص داشت. اما در قاب چینی تبحر ویژه ی وی زبانزد بود. استاد امر الله به مدت 8 سال در خدمت دایی بود. او از هر فرصتی برای آموختن استفاده می کرد، تجاربی نیز که قالی بافی بدست آورده بود، کمک بزرگی بود تا بهتر از محضر استاد استفاده کند. در سال 1325 استاد احمد مشا درگذشت. امر الله توانست کارگاهی تأسیس کند و به تنهایی به کار پردازد. اولین کار او ساخت دربی بود که 5.2 متر طول داشت. کتیبه ی زیبا و هلال بالای درب، چنان بود که استاد امر الله در مصاحبه ای که 45 سال بعد با خانم کاوه انجام داد این کار را بی نظیر توصیف کرد.

پس از ساخت این یک جفت درب، در استاد امرالله در اصفهان معروف شد و سفارشات بسیاری دریافت کرد. در همان زمان خوانین بختیاری برای ساخت در و پنجره ی خانه ها و همچنین تعمیر و مرمت پنجره های خانه های اجدادی خود، او را به شهرکرد دعوت کردند. استاد امر الله مدتی حدود2 سال در شهرکرد و شهرستانها و بخش هاي نزديک به آن مشغول به کار بود. استاد امر الله خود گفته است: کارهای چوبی منازل بختیاری در منطقه ی شهرکرد، کارخانه ی قند که در آن موقع به وسیله ی یکی از خوانین و ثروتمندان بختیاری در حال ساخته شدن بود، از وی دعوت به عمل آورد. کار استاد امر الله قالب بندی بود، در این مرحله نیز وی به خوبی از عهده ی آن بر آمد. استاد امرالله در کارگاه خود در و پنجره هایی می ساخت که تماما اقتباس از کاخ ها و مساجد و بناهای عصر صفویه بود. این مسأله و عوامل دیگر، همچون حضور استاد مرحوم معارفی در بناهای تاریخی باعث شد تا استاد امر الله استادان فرد به کار در بناهای تاریخی مشتاق گردد. در سال 1340 مرحوم معارفی او را دعوت کرد تا در کاخ چهلستون به تعمیر در و پنجره ها بپردازد. وی پس از این کار، سقف تالار ستون دار را به طور کامل مرمت کرد. در سال1346 رسم به استخدام وزارت فرهنگ و هنر آن روزگار در آمد تا زیر نظر مرحوم معارفی و آقای مهندس شیرازی در اداره ی باستان شناسی وقت به کار پردازد.

استاد امر الله در طول بیش از 44 سال فعالیت، آثار بسیاری از خود بر جای گذاشت. آن مرحوم خود به یاد نداشت که دقیقا در کدام یک از بناها کار کرده است. نویسنده ی این سطور برای تهیه ی شرح حال مرحوم استادان فرد، به پرونده ی استخدامی وی مراجعه کرده است. علاوه بر آن، از متن مصاحبه ای که در تابستان 1369 با خانم مهناز شادی کاوه کارشناس میراث فرهنگی انجام گرفته نیز مدد جسته است. فرزند آن مرحوم که سال ها شاگرد وی بوده نیز شرحی درباره ی کارهای پدر هنرمندش به تقاضای نگارنده نوشته است. در این راستا با سایر استادکاران این رشته نیز مصاحبه به عمل آمده که حاصل این بررسی ها و گفتگوها، ذیلا نگاشته شده است، البته ترتیب و توالی آن به علت نداشتن مستندات رعایت نشده است:

– آهن کشی ستون های چهلستون و تعمیر منبت های سقف تالار ستون دار.

– مرمت کامل پشت بام های عمارت هشت بهشت

– مرمت کامل منبر بزرگ در مسجد جامع اصفهان.

– مرمت و بازسازی قسمت های قابل توجهی از منبت های سقف ایوان کاخ عالی قاپو، که استاد امر الله این مرمت ها را در ارتفاع بسیار زیاد انجام داده است.

– مرمت سر در بازار قیصریه

– ساخت پنجره های مسجد علی قلی آقا.

– ساخت و نصب 80 پنجره ی عمارت عالی قاپو .

– ساخت اروسی های چهارسوی علی قلی آقا

– انجام قاب چینی های کاخ هشت بهشت

– تعمیر و مرمت منبردرب امام.

– مرمت کارهای چوبی خانه ی تاریخی خرازی (از جمله این کارها یک مرمت یا ساخت اروسی با عرض 7 متر و همچنین ساخت سه گوشواره بوده است).

. آخرین کاری که مرحوم استادان فرد انجام داد، مرمت در و پنجره های خانه ی تاریخی شیخ الاسلام و بازسازی آنها بود. همزمان با این کار در خانه ی تاریخی حقیقی نیز مشغول بود. مرحوم استاد امر الله استادان فرد عاشق کار بود. با آن که این اواخر بیمار بود و توان کامل نداشت، اما هرگز به توصیه ی اطرافیان برای استراحت توجه نمی کرد. او خود در مصاحبه ای گفته بود: اگر کار نکنم مریض می شوم. با آن که زخم معده دارم هر وقت حالم به هم می خورد و دکتر بخواهد برایم استراحت بنویسد مخالفت می کنم. مدت کمی پس از آن مصاحبه هنگامی که در خانه ی شیخ الاسلام در حال کار بود و مقدار قابل توجهی از کار را نیز انجام داده بود به علت شکستن تیرهای

چوبی سقف، از پشت بام سقوط کرد و به علت پارگی طحال و خونریزی داخلی در بیمارستان بستری شد. بیماری زخم معده و سایر کسالت ها، عارضه را تشدید کرد. کار مداوم و فشارهای عصبی بالاخره توان او را گرفت و بالاخره در یکی از روزهای سال 1369 در بیمارستان شریعتی اصفهان درگذشت. به هنگام فوت او سازمان میراث فرهنگی و دانشگاه هنر و سایر ارگان های ذی ربط با صدور بیانیه و اظهار تأسف از فوت وی نسبت به او ادای احترام کردند. از استاد امر الله استادان فرد سه پسر باقی مانده که اولی به شغل آزاد اشتغال دارد. دومین پسر او در رشته معدن تحصیل کرده و در همان زمینه مشغول به کار می باشد. آخرین فرزند او حرفه ی پدر را دنبال کرده و در نجاری و درودگری و منبت کاری مهارت بسیار دارد. در تابستان 1369 استاد امر الله دراین فرزندم که در سن 22 سالگی است، استعداد بسیار دارد و مهارت او را قابل قبول می دانم ، استاد امر الله » : گفتگویی که با او صورت گرفته گفته است .استادان فرد به صفات انسانی و ملکات اخلاقی نیز متصف بود. او در هر شرایطی بذله گو و حاضر جواب بود. لطایفی که برای همکاران تعریف می کرد مدتها نقل محافل بود، اما در نقل این لطایف، هیچ کس را نمی آزرد و از هیچ کس نیز بد نمیگفت. نویسنده این سطور که سال ها با او همکار بوده است می تواند با جرأت ادعا کند که مرحوم استاد امر الله استادان فرد واجد همه صفاتی بود که برای استادکاران ، معماران ، خوشنویسان و هنرمندان اصفهانی در قدیم ذکر کرده اند.

غلامرضا فرزانه ای محمدی معمار سنتی

در سال 1306 در قریه ی « فرزانه » استاد غلامرضا فرزانه ای محمدی معروف به محمدیه ی نایین به دنیا آمد.

پدر او استاد محمد از معماران و بنایان معروف بود که در منطقه ی نایین به داشتن مهارت و سلیقه مشهور بود. پدر بزرگ وی استاد جعفر نیز معمار بود. استاد جعفر فرزند استاد تقی بود که از معماران صاحب نام به شمار می رفت. او که نسل چهارم این خاندان هنرمند است، با توشه ای به جا مانده از خرمن میراث پدرانش، با کار ساخت و مرمت ابنیه آشنا شد. نخستین استاد او پدرش بود و پس از آن استاد محمد حسین محسنی معمار برجسته می نایین او را با رموز و دقائق و ظرایف کار آشنا کرد. کودکی و نوجوانی استاد غلامرضا در نایین گذشت، در حالی که هر روز از پدر و استاد محسنی نکته ای جدید می آموخت. به موازات این آموزش، علاقه ی او نسبت به بناهای قدیمی نیز بیشتر می شد تا اینکه در سال 1325 استاد غلامرضا که جوانی 19 ساله بود، به تهران مهاجرت کرد. اگر چه در آن روزگار تقلید از غرب به شدت در پايتخت رسوخ کرده بود و هر روز در گوشه اي از اين شهر ساختماني با سبک و سياق شهرهاي اروپا ساخته مي شد، اما باز هم کساني بودند که علاقه مند به ساخت خانه و يا مرمت ساختمان هاي موروثي خود به شيوه ي سنتي بودند. در خيابان آب سردار تهران که يکي از محلات قديمي بود، خانه اي به سبک و سياق سنتي در حال مرمت بود. استاد غلامرضا اين خانه را پرسان پرسان پيدا کرد و نزد استادکار آن استاد حسين معمار سلطاني مراجعه کرده و سوابق کاري خود و خانواده اش را بيان نمود.

استاد غلامرضا پس از کار در اين خانه، جوهره ي وجودي اش را نشان داد و براي ساختن کارخانه ي برق کرج به اين شهر فرا خوانده شد. استاد غلام رضا آن زمان در آمد و در سازمان « پس از 20 سال تجربه اندوزي، به معماري صاحب نام بدل شد و بالاخره در سال 1345 به استخدام وزارت فرهنگ وهنر ملي حفاظت آثار باستاني مشغول به کار شده به صنف مرمتگران اصفهاني پيوست. اولين کاري که در دفتر فني به طور مستقل انجام داد مرمت مسجد سرکوچه واقع در زادگاهش محمديه بود. او اين کار را زير نظر مستقيم دکتر باقر آيت الله زاده شيرازي شروع کرد و با آن که اين اولين تجربه ي مرمتي او بود، به خوبي از عهده ي آن بر آمد و مورد تاييد و تشويق قرار گرفت. يکي از دلايل پيشرفت استاد غلامرضا در کار مرمت اين بود که هيچ فرصتي را براي آموختن از دست نمي داد. در شرح حالي که براي وي نوشته شده بالصراحه اين نکته مورد تاييد قرار گرفته که : اگر نگوييم او ورزيده ترين معمار سنتي است که با رموز علمي مرمت آشنايي دارد يکي از شايسته ترين ايشان در نيم قرن اخير است. به زودی استاد فرزانه مورد تأیید شخصیت هایی همچون کریم پیرنیا و دکتر شیرازی قرار گرفته ، مرمت بناهای دیگر شهرهای استان نیز به او واگذار شد.

چند سالی از خدمت او در دفتر فنی نگذشته بود که نظرات او را صائب دانسته و حتی الامکان توصیه های وی را لحاظ می کردند. در سال 1355 دکتر باقر آیت الله زاده شیرازی در نامه ای خطاب به سازمان متبوع، درباره ی او چنین می نگارد : استاد غلامرضا فرزانه قادر به خواندن و نوشتن نبوده و تحصیلات آ کادمیک ندارد، ولی استادکاری ورزیده و بسیار مطلع در زمینه ی بناهای سنتی می باشد. استاد فرزانه در طول 30 سال تلاش مستمر در جهت مرمت آثار تاریخی یادگارهای با ارزشی از خود بر جای گذاشته که نقل همه ی آنها علاوه بر آن که در صفحات این مقاله نمی گنجد از حافظه ی او نیز خارج است. و به قول وی مثنوی هفتاد من کاغذ می شود. برخی از کارهای استاد غلامرضا فرزانه عبارتند از:

. مرمت مسجد سر کوچه محمدیه. اولین تجربه ی مرمتی استاد غلامرضا و نخستین کاری بود که به سفارش وزارت فرهنگ وهنر وقت انجام داد.

. مرمت خانه ی قدیمی پیرنیا در نایین. این خانه که در متون مربوط به نایین به نام خانه ی قاضی نور نیز معروف است، از آثار بسیار زیبای عصر صفوی درنایین است.

. مرمت مسجد جامع نایین. این بنای با شکوه که به مسجد علویان نیز معروف است از مساجد اولیه اسلامی است که به دلیل ارزش والای هنری، موردتوجه کارشناسان می باشد.

. مرمت مسجد جامع محمدیه نایین

. مرمت حسینیه ی سر پوشیده کلوان نایین و سایر حسینه های این شهر. ( نایین 7 محله دارد که هر محله دارای یک حسینیه ی سرپوشیده و یک حسینیه ی

روباز است.)

. مرمت مسجد بابا عبدالله نایین. که یکی از بهترین مساجد نایین و از آثار دوره یایلخانی می باشد.

.بر پایی حسینیه ی زندوان نایین طرح اصلی این حسینیه با همت حاج نورالله زندوانی و مرحوم استاد اکبر محسنی معمار برجسته ی نایین ریخته شد. این

حسینیه با همت و پشتکار استاد فرزانه برپا شد. برپایی این حسینیه در زندان

. کاری تحسین بر انگیز بود که برای نخستین بار عملا به شیوه ای کاملا سنتی ساخته شد…

. مرمت بازار نایین. این بازار که یکی از زیباترین بازارهای کشور ماست و دارای چند اثر جالب می باشد، به علت انتقال مغازه های آن به قسمت جدیدعملا متروک مانده و خطر نابودی، آن را تهدید می کرد. استاد فرزانه در حقیقت بازار نایین را از زوال نجات داد.

. مرمت آب انبار معصوم خانی نایین.

. مرمت گورستان قدیمی سلطان موصله ی نایین. این گورستان از ده ها سال پیش به

اموات دو محله ی کلوان و باب المسجد اختصاص داشته است.

. مرمت امامزاده سلطان سید علی نایین

همان طور که گفته شد استاد فرزانه علاوه بر مرمت بناهاي نايين مسؤوليت تعمير و مرمت اکثر شهرهاي استان اصفهان را نيز برعهده داشت. او در بيشترشهرهاي استان کار کرد و از خود آثاري برجاي نهاد. برخي از اقدامات او عبارتند از :

. مرمت مسجد جامع نطنز

. مرمت مسجد جامع اردستان.

. انجام اقدامات مرمتي در کليه ي بناهاي تاريخي زواره طي سال هاي متمادي.

. مرمت کليه ي بناهاي ابيانه در طول سال ها به طور مستمر.

. مرمت پل ورزنه.

. مرمت مسجد جامع ورزنه.

. مرمت کاروانسراي کوهپايه.

. مرمت امامزاده اسحاق هرند.

. مرمت مجموعه بناهاي افوشته در نطنز، که در شمار شاهکارهاي موجود در استان اصفهان به شمار مي روند.

. مرمت مسجد جامع کجان از روستاهاي تابع اردستان.

. استحکام بخشي قسمت مرکزي شتر گلوي باغ فين کاشان.

. مرمت قسمت هاي مختلف حمام فين کاشان

. مرمت سر در مسجد ميرعماد در کاشان. زحمات استاد فرزانه براي مرمت اين بنا باعث گرديد تا بسياري از علما و روحانيون کاشان طي مکاتبات متعددخطاب به مقامات مسؤول، تشويق نامبرده را در خواست نمايند.

. استاد فرزانه در شهرهاي ديگر کشورمان نيز مرمت هايي انجام داده است. مسافرت هاي بسياري نيز در معيت مسؤولين به نقاط مختلف داشته که در اکثرآنها نظرات صائب او کارساز و کارگشا بوده است.

استاد غلامرضا فرزانه در سال 1375 از طرف اداره ی کل میراث فرهنگی استان اصفهان به همراه تنی چند از استادکاران به عنوان فردی که در روند توسعه ی فرهنگی بعد از پیروزی انقلاب نقش مهم داشته به معاونت برنامه ریزی استانداری اصفهان معرفی شده است. مهارت ها و خلاقیت های استاد غلامرضا فرزانه پیوسته مورد تایید کارشناسان ایرانی و خارجی بوده است، چنانچه در بیشتر سمینارهایی که در شهرهای مختلف تشکیل می شد از او نیز دعوت به عمل می آمد. رفتار ساده و بی تکلف او در برخورد با مقامات و شخصیت های علمی و سلوک صادقانه ی او پیوسته زبانزد بوده است.

در سال 1375 استاد غلامرضا فرزانه ای محمدی، به عنوان مرمتگر نمونه در سطح کشور معرفی و موفق به دریافت لوح افتخار و جوایز دیگر از دست

معاون اول ریاست جمهوری در آن زمان گردید.

استاد غلامرضا فرزانه، پدر 6 فرزند است که یکی از آنها در سال 1361 در جریان فتح خرمشهر به شهادت رسیده است. این معمار سنتی، نمونه ی بارز

هنرمند اصیل و مسلمان است که در کمال توانمندی کار با نیت الهی، خدمت به مردم و فروتنی را سر لوحه ی زندگی خود قرار داده است. او قریب چهلسال از عمر پربار و پر برکتش را صرف مرمت بناها و آثار تاریخی کشورمان کرده است .استاد غلامرضا فرزانه علاوه بر مرمت و استحکام بخشی بناها که به جرأت می توان گفت احیای برخی از آنها مرهون تلاش های اوست، شاگردان مستعدی نیز تربیت کرده است. از بهترین شاگردان او، می توان از استاد غلام جهرمی در کاشان و حسین چنگیزی در نایین یاد نمود. استاد فرزانه، استاد محمد سلطانی خواهرزاده اش را از جمله بهترین شاگردان خود می داند. او می گوید که استاد محمد سلطانی در پوشش های طاق و قوس، استاد و در ساخت آبانبارهایی که از 8 تا 10 متر دهانه دارند، تخصص و مهارت بسیار دارد. استاد غلامرضا اگر چه به افتخار بازنشستگی نایل شده و در حال حاضر دوران بیماری و کهولت را می گذراند، اما هنوز نیز دمی از اندیشه به بناهای تاریخی غافل نبوده و پیوسته در خدمت میراث فرهنگی کشور است. او با افتخار خود را خادم این آثار می داند و مرمت ، حفظ و احیای آنها را وظیفه ای بزرگ به شمار می آورد. در پاسخ به این سؤال که از مسؤولین میراث فرهنگی چه می خواهد، استاد فرزانه برای شخص خود هیچ درخواستی نداشت. وی حفاظت ازمیراثهای فرهنگی را از دولتمردان و مسؤولان ذی ربط خواستار بود.[1]