استاد محمدقاسم اخوی یان (اخویان) در سال ۱۳۰۵ هجری شمسی در شهر نیشابور دیده به جهان گشود. از همان دوران کودکی به آموختن هنر معماری و فنون آجر تراشی علاقهمند شد و نزد استادان مسلم این رشته همچون استاد حسن قاجار و استاد غلامرضا سرنا، ساختن سقفهای گنبدی را فراگرفت. سالها نزد استاد محمد هادوی، سازنده بنای ارزشمند خانه امینالاسلامی شاگردی کرد و توشه معرفت گرد آورد. مدتی را نیز نزد استاد عبدالله صابریان-که در آن زمان معماری ماهر و آجرچینی ممتاز بود-به آموختن و ساختن گذراند، تا اینکه در کار خود به استادی کاردان و متبحر بدل شد و قریب به ۷۵ سال در حوزه معماری سنتی و بازسازی و مرمت آثار و ابنیه تاریخی فعالیت نمود. وی در رشته آجر تراشی، قلمزنی، آسیا سازی گنبدسازی، مرمت ابنیه تاریخی، آهنگری و پنجرهسازی فعال بودهاست و هنرمندی با وجوه مختلف هنر به شمار میرود.
استاد اخوی یان برای نخستین بار طرح استفاده از آثار و نقوش روی سفالینه های تاریخی مکشوفه در منطقه نیشابور را ارائه داده است. او طرح سفالینههای تاریخی را در ذهن حک میکرده و سپس بر روی آجر اجرا مینمودهاست. روش کارش فیالبداهه کار کردن بود. استاد اخوی یان بدون هیچ پیشفرضی با اتکا به تصورات ذهنی، پساز یک تمرکز خاص، دست به ابراز می برد و آنچه را در خیال پرورده است به ظهور میرساند. استاد اخوی یان متأهل است و ۳ فرزند پسر و ۳ فرزند دختر دارد. پسران وی به اسامی محمدرضا، مهدی و ناصر اخویان هر ۳ از علاقهمندان هنر پدر هستند. و علاوهبر تحصیلات عالیه در رشتههای گوناگون در کنار پدر به آموختن هنر معماری و آجر تراشی پرداختهاند. ۴ نوه او نیز که سرگرم تحصیل میباشند، از علایق پدربزرگ خویش دور نیستند و این هنر را به شکلی موروثی در خانواده آموختهاند مضاف بر این استاد اخوی یان در طول فعالیت هنری خود، شاگردان زیادی را تعلیم داده است که از استاد اسماعیل قلعهنویی، استاد محبت آقای هاتفی، استاد قدرت الله زابلی و استاد ابراهیم کرمانی بهعنوان سرآمد شاگردانش یاد مینمایند.
استاد اخویان توضیحات مبسوطی در کتاب ارزشمند تیشه داری، گذری بر آثار استاد محمدقاسم اخویان، معماری سنتی ایران داده است. این کتاب به کوشش محمدمهدی اخویان و توسط انتشارات فرهنگستان هنر در سال ۱۳۸۷ چاپ و منتشر شدهاست.
از میان آثار ارزشمند استاد اخویان به ذکر موارد ذیل اکتفا میکنیم:
-آجر تراشی سردر مدرسه خیام در دوره پهلوی دوم از سال ۱۳۱۹ تا ۱۳۲2
-ساخت سردخانه تنباکو چی با استفاده از شیوه کاشیکاری هشتپر در عصر پهلوی.
-آجرکاری و تیشه داری باغ نشاط در عصر پهلوی (باغ نشاط آخرین منزلگاه کمالالملک، نقاش معروف دوره قاجار و پهلوی بودهاست) .
-ساخت سردر منازل مسکونی در میدان باغات شهر نیشابور در زمان پهلوی.
-ساخت بنای مربوط به گاراژ میهن تور در خیابان امام شهر نیشابور در زمان پهلوی.
-ساخت بنای منزل حاجی مجتهدی در میدان باغات نیشابور در عصر پهلوی.
-ساخت پنجرههای خانه امیری در مجاورت باغ و عمارت امین الاسلامی در شهر نیشابور در عصر پهلوی.
-ساخت آرامگاه شاعر شهیر نیشابوری، حیدر یغما، معروف به شاعر خشتمال.
-ساخت ستونهای آجرچین ورودی بولوار خیام در عصر پهلوی، که از بهترین کارهای اخویان بشمار میرود.
-ساخت شاهکار آجرکاری بنام «۷ شهر عشق و سیمرغ و رونمایی از آن در کنگره جهانی بزرگداشت عطار» . [1]
منابع: لباف خانیکی، رجبعلی و هادی تقی زاده. یادنامه معماران و معماری سنتی خراسان. موسسه تالیف ترجمه و نشر آثار هنری متن. 1396
