استاد اقبال اشتري از استادکاراني است که در طول بيش از 56 سال کار مداوم در بيشتر زمينه هاي مرمت بناها، در اکثر بناهاي شهر اصفهان، آثاري از خود برجاي گذاشته است.

استاد اقبال سواد خواندن و نوشتن ندارد، اما بر اثر کار مستمر و استفاده درست از تجارب استادان و کارشناسان، خصوصيات و ويژگي هاي معماري هر دوره را به خوبي مي داند و همين دانسته ها در مرمت هايي که انجام داده، به نحو قابل توجهي او را کمک کرده اند. براي شرح حال استاد اقبال ابتدا به پرونده ي استخدامي او مراجعه کرديم، اما جز تاريخ تولد، تاريخ انصراف از کار و دو يا سه مأموريت شغلي، مطلب ديگري به دست نياورديم. بنابراين در مدرسه ي قدسيه ي اصفهان با او به گفتگو نشستيم و استاد اقبال اشتري تا آن جا که به خاطر مي آورد، کارهايش را بازگو کرد. از برخي همکارانش نيز در خصوص او پرس و جو کرديم و نهايتاً به اين نتيجه رسيديم که: اقبال اشتری در 1317/12/14 در قزوین بدنیا آمد. 15 سالگی در روستا به کار کشاورزی مشغول بود زیرا پدر و سایر کسان او در طارم کشاورز بودند. از 15 سالگی به تهران آمد تا کاری بیاموزد و با آن زندگی اش را اداره کند. در تهران به کارگری ساختمان مشغول شد. مسئول کارگاه، مهندسی ایتالیایی بود به نام آگوست میجانو که علاقه ی بیحدی به معماری سنتی ایران داشت و در آن هنگام به مرمت سفارتخانه های کشورهای اروپایی مشغول بود. استاد اقبال می گوید این مهندس ایتالیایی تمامی مراحل مرمت تزئینات بناها را به خوبی می دانست. از همان آغاز کار، استاد اقبال علاقه ی بسیاری نسبت به گچبری پیدا کرد، به طوری که در کنار مهندس آگوست به فراگیری این هنر پرداخت. طولی نکشید که گچبر ماهری شد تا جایی که می توانست به تنهایی کار کند، اما نظر به این که مایل بود باز هم از تجارب و اطلاعات این مهندس استفاده کند، کار با او را ادامه داد. در آن روزگار یعنی حدود سال های 1330 خورشیدی، استادکاران ایرانی نیز در تهران به ساخت خانه هایی با اسلوب ایرانی و به روش سنتی مشغول بودند. مرمت بناها نیز رونق یافته بود. در حقیقت این دوره را می توان دوره ی رو در رویی معماری وارداتی اروپایی، که در تهران طرفدارانی پیدا کرده بود، با معماری سنتی ایران به شمار می آورد. استاد اقبال کاشی کاری، کاشی چینی، آجرکاری و بنایی را به خوبی آموخت. پس از حدود 12 سال که از همکاری او با مهندس آگوست می گذشت، این مهندس تصمیم گرفت به اصفهان بیاید. هنگامی که استاد اقبال نیز به همراه او عازم اصفهان شد، سابقه ی نسبتاً قابل توجهی از کارهایش در تهران موجود بود. او می توانست با استناد به این فعالیت ها توجه اولیای امور را در اصفهان به خود جلب نماید، مهندس آگوست نیز به عنوان همکار و استاد اولیه ی او، همه ی آن ها را مورد تأیید قرار داد. استاد اقبال دقیقاً کارهای تهران را به خاطر ندارد، اما آنچه او به یاد می آورد عبارتند از:

– مرمت سفارت ایتالیا در تهران که استاد اقبال آن را زیر نظر مهندس آگوست انجام داد. همچنین استاد اقبال بعضی تزئینات موجود در سالن ها را مرمت و بازسازی کرد. در ساختمان انجمن ایران و فرانسه نیز استاد اقبال زیر نظر استاد خارجی اش مرمت هایی انجام داد. همین طور در انجمن ایران و سوئیس و مدرسه ی ژاندارک که مؤسسه ای آموزشی بود و فرانسوی ها آن را در تهران اداره می کردند، نیز استاد اقبال کار کرده است. در حدود سال های 1336 تا 1338 مسئولین مدرسه تصمیم گرفتند ساختمان را توسعه دهند. استاد اقبال با نظر و راهنمایی مهندس آگوست یک سالن ورزشی در طبقه ی همکف ساخت و برروی آن کلاس هایی احداث نمود. آنچه در آن موقع قابل توجه بود، رعایت شیوه های معماری سنتی ایران بوده که آن هم صورت پذیرفت. از آن جایی که در ساخت مدرسه ی ژاندارک، حمایت برخی مقامات ارشد اداری شامل حال استاد اقبال بود، به او اختیار عمل بیشتری داد تا کار را به خوبی پایان برد.

در انستیتو پاستور نیز استاد به یاد می آورد که الحاقات و مرمت هایی انجام داده است حدود 1340 خورشیدی، استاد اقبال به اصفهان آمد و به اتفاق استادش در این شهر رحل اقامت افکنده به ساخت و مرمت ابنیه مشغول شدند. اما ورود استاد اقبال اشتری به خدمت اداره ی فرهنگ و هنر اصفهان مربوط به 1345 خورشیدی است.

در اصفهان، مهندس آگوست میجانو به هموطنان ایتالیایی اش در موسسه ی ایزمئو ملحق شده و به مطالعه و مرمت آثار تاریخی اصفهان پرداخت. استاد اقبال نیز بی درنگ همراهی استادش را پذیرفته و به تشکیلات باستان شناسی وقت پیوست. در آن سال ها، آقای بشارت رئیس باستان شناسی اصفهان بود و آقای مهندس شیرازی نیز به تازگی کار در وزارت فرهنگ و هنر وقت را شروع کرده، دفتر فنی سازمان ملی حفاظت آثار باستانی را در این شهر اداره می کرد. اولین کار آقای اشتری آن گونه که خود می گوید در چهلستون بوده است. کار در این عمارت 4 سال به طول انجامید. کار در کاخ صفوی چهلستون شامل:

مرمت گچ بری ها، نصب در و پنجره ها و مرمت های بنیانی استحکام بخشی بود. از دیگر کارهای نامبرده در چهلستون، تعمیر اساسی حوض مرمر تالارستون دار بود.

استاد اقبال حوض را به کلی برچید. پس از آن حوض را عایق سازی و سنگ کاری کرد و فواره ها را تعمیر و نصب کرد. کلیه ی کارهای انجام شده در عمارت چهلستون زير نظر اساتيدي چون مرحوم گالديري، بوئيني و چرمينو بوده که از سوي موسسه ي ايزمئو بر امور نظارت داشتند. ناظر ايراني دفتر فنی، نیز آقای دکتر جبل عاملی بود که به تازگی همکاری با آن را شروع کرده بودند. پس از چهلستون کار در هشت بهشت شروع شد. عمارت زیبای هشت بهشت تا اواخر سال 1346 و اوایل سال 1347 مورد بهره برداری شخصی قرار داشته و آسیب بسیار دیده بود. استاد اقبال اشتری، نرده های طبقه ی فوقانی عمارت را نصب کرده، بخاری ها را بازسازی، کف فرش اتاق های هر دو طبقه را مرمت و دورتادور ساختمان را سنگ فرش نمود. پس از گمانه زنی، حوضی در زیر زمین کف صحن پایین یافته شد که آقای اشتری این حوض ها را احیا و تعمیر نمود. آقای اشتری می گوید: هنگامی که مرمت های کاخ هشت بهشت شروع شد، استادکاران دیگری مثل مرحوم شکوهی پور، استاد حسن ریاحی و مرحومین سنمارها نیز برای کار به این عمارت آمدند. چرا که هشت بهشت در طول زمان خصوصاً توسط شاهزادگان قاجار چنان تغییر کرده بود که برخی سفرنامه نویسان اصل آن را قاجاری و نه صفوی می پنداشتند!

– بعد از عمارت هشت بهشت استاد اقبال به کاخ عالی قاپو آمد. در این عمارت درب های طبقه ی آخر نصب شدند و گچ بری های اتاق موسیقی مرمت شدند. این مرمت زیر نظر مهندس میرفندرسکی انجام گرفت.

پس از آن گچ بری های مسجد ساروتقی مرمت شدند و در سایر قسمت ها نیز تعمیراتی صورت پذیرفت. در اواخر دهه ی پنجاه، استاد اقبال به قم رفت. در این شهر، مدرسه ی فیضیه مورد مرمت قرار گرفته قطاربندی قسمت شمال مدرسه ساخته شد. همچنین کتیبه های مدرسه نیز برداشته و پس از مرمت کاشی کاری ها، مجدداً نصب شدند. کار در مدرسه ی فیضیه قم، تا پاییز 1361 به طول انجامید.

در این زمان دفتر فنی حفاظت از آثار تاریخی، خانه ی تاریخی قزوینی ها را تملک کرده بود تا پس از تعمیرات اساسی ضمن حفظ آن به عنوان یک اثر تاریخی کاربری فرهنگی – اداری نیز به آن بخشد.

استاد اقبال می گوید: قسمت شاه نشین خانه کاملاً مخروبه بوده به طوری که به هیچ روی قابل استفاده نبوده، آقای اشتری با مرمت شاه نشین و سایر قسمت های مختلف عمارت، این خانه قدیمی را به صورت بنایی آبرومند و قابل سکونت در آورد. در کنار وی اساتید بسیاری در این ساختمان کار کردند که در شرح حال هر یک توضیح لازم خواهد آمد. این خانه هنوز هم محل سازمان میراث فرهنگی، صنایع دستی و گردشگری استان اصفهان است پس از اتمام تعمیرات خانه ی قزوینی ها، استاد اقبال بار دیگر به چهلستون اعزام شد. در این عمارت کلیه ی گچ بری ها مرمت شده و پنجره ها نیز نصب گردیدند.

– در عمارت رکیب خانه، موزه ی هنرهای تزیینی فعلی، نیز استاد اقبال مرمت بسیاری انجام داد. گچ کاری، کاشی چسبانی زیرزمین و گچ کاری های شاه نشین و سرسرای عمارت رکیب خانه از اقدامات نامبرده است. برای استحکام بخشی برج رکیب خانه نیز اقداماتی مرمتی انجام داده است.

– خانه ی قدیمی چایچی: این خانه نیز به علت بی توجهی مالکان به صورت مخروبه در آمده بود. استاد اقبال مدتی طولانی در این خانه ی قدیمی کار کرد و آن را کاملاً مرمت نمود. – خانه ي امام جمعه را نيز خطر نابودي تهديد مي کرد. مخصوصاً در قسمت زيرزمين که در حال ريزش بود. استاد اقبال اين قسمت را تنگ گذاري و استحکام بخشي کرد. در حقيقت وي با بازسازي زيرزمين، کل بنا را از زوال حتمي نجات داد.

– در خانه ي تاريخي شيخ الاسلام، گچ کاري ها انجام شده و پنجره هايي نصب شد که از يادگارهاي استاد اقبال اشتري به شمار مي رود.

– در خانه ی تاریخی نائل، زیر زمین خانه را مرمت نمود. استاد اقبال اشتری در تاریخ 1 شهریور ماه سال 1372 با سمت استاد کار ارشد گچ بری، به افتخار
بازنشستگی نایل شد. اما او همان طور که گفته بود، پس از بازنشستگی حتی یک
روز بیکار ننشسته و کماکان به فعالیت در بناهای تاریخی اصفهان مشغول است.
بیشترین کار او ادامه ی مرمت های قبلی بوده است. از جمله:

– در خانه ي تاريخي امام جمعه، پي بندي ها و استحکام بخشي را انجام داده و طاق هاي ريخته شده را مرمت کرده است.

– مرمت کاروانسرايي در نزديکي بازار قلندرها، که در حال ريزش بود و استاد اقبال طاق هاي آن را تعمير کرد.

– در خانه ي تاريخي امين، تعميرات طبقه ي فوقاني، شامل گچ بري ها و فرش کردن کف اتاق ها را با کاشي انجام داد. در طبقه ي پايين اين خانه نيز خط نوشته هاي هشتي ورودي، طبله کرده بود که استاد اقبال آن ها را مرمت کرد.

استاد اقبال تاريخ دقيق مرمت ها را به خاطر نمي آورد. او مي گويد به محض بازنشسته شدن، به دعوت آقاي مهندس روانفر، مدير کل وقت سازمان ميراث فرهنگي، به رکيب خانه آمده تا با مرمت کامل، آن بنا را براي موزه ي هنرهاي تزييني آماده کند.

اين بنا با همکاري کليه ي استادکاران مرمت بناها و متخصصين تزئينات بازسازي شد. استاد اقبال نيز امور گچ بري و ساير مرمت ها را انجام داد. در عالي قاپو نيز کار کرده است. همچنين در قصر جميلان بازسازي گچ بري ها را انجام داده و پلکان را به شيوه ي سنتي احياء کرده است. استاد اقبال تحت نظارت کارشناسان و استادان و متخصصين معماري و باستان شناسان نام آوري که در چند دهه ي اخير در بناهاي تاريخي اصفهان منشأ خدماتي بوده اند، کار کرده است. از آن جمله مي توان از مهندس ميرفندرسکي، مهندس کسايي، مهندس زماني، مرحوم دکتر هنرفر، مهندس شيرازي و دکتر جبل عاملي را ياد نمود. استاد اقبال، دوران مديريت مهندس روانفر را ايام پر کاري اش به شمار می آورد.

استاد اقبال می گوید با ورود به اداره ی باستان شناسی، به سرعت کارهای مرمت و سایر امور مربوط به بناها را به خوبی آموخته است، به طوری که در ساخت مدرسه ی رودابه (دارالقرآن فعلی) واقع در خیابان شیخ بهایی، با مهندس فرانتو از مؤسسه ی ایزمئو همکاری نزدیک داشته و در تمام مراحل ساخت این مدرسه در کنار او بوده است.

وی در دو پوش کردن پشت بام های مسجد جامع نیز همکاری داشته و زیر نظر مستقیم مرحوم مهندس گالدیری فعالیت داشته است. و هنگام حفاری مسجد جامع، این کار ظریف را به طوری آموخت که از طرف کارشناسان ایتالیایی به نظارت بر کار حفاران در مسجد جامع و همچنین جمع آوری و دسته بندی اشیای مکشوفه مأمور شد. در بسیاری از بناها نیز مدت کوتاهی کار کرده است لیکن خود او ترجیح می دهد که این فعالیت ها در عداد کارهای انجام شده به وسیله ی او ذکر نشوند. اما دریغ است که اشاره ای کوتاه به این دسته از فعالیت های او نداشته باشیم.

استاد اقبال در پاسخ به این سؤال که چند شاگرد تربیت کرده است؟ می گوید: افراد زیادی با او کار کرده اند اما همه ی آنها پس از مدتی، از ادامه ی کار صرف نظر کردند، تنها شاگرد مستعد او، غلامعلی پورشیروان است که در حال حاضر به عنوان یکی از بهترین استادان گچبری در سازمان میراث فرهنگی به کار مشغول است از آخرین کارهای استاد اقبال اشتری تعمیرات گچ بری مدرسه ی قدسیه در بهار 83 است. علاوه برآن کانال کشی دور ساختمان و دیوارهای روی بام نیز به وسیله ی او انجام شده است. تعمیرات مدرسه ی قدسیه، زیر نظر سازمان نوسازی و بهسازی شهرداری اصفهان انجام می شود. استاد اقبال اشتری قریب 60 سال از عمر خود را در خدمت به میراث فرهنگی صرف کرده که حدود 40 سال آن در شهر اصفهان و به مرمت آثار و ابنیه ی این شهر تاریخی سپری شده است. او از سازمان هایی که پس از بازنشستگی، وی را فراموش نکرده اند، سپاسگزار است و آرزو دارد بتواند کماکان به خدمات خود ادامه دهد. استاد اقبال اشتری دارای فرزند پسر و یک فرزند دختر است. از فرزندان او تنها تیمور اشتری به نحوی کار پدر را ادامه داده و در سازمان میراث فرهنگی به مرمت نقاشی اشتغال دارد [1].