فرهاد نظری در بیستم شهریور سال ۱۳۵۴ در کرمانشاه به دنیا آمد. او در سال ۱۳75 وارد دانشکده آموزش عالی میراث فرهنگی شد و موفق به اخذ مدرک لیسانس مرمت بناهای تاریخی از این دانشکده گردید. سپس در سال ۱۳۸۲ برای ادامه تحصیل در مقطع کارشناسی ارشد مرمت بناهای تاریخی وارد دانشگاه هنر اصفهان شد و در نهایت و با ادامه تحصیل در سال ۱۴۰۰ در همین دانشگاه، مدرک دکترای مرمت آثار و بناهای تاریخی خود را دریافت کرد. فرهاد نظری در تحقیقات میدانی مرمت و شناخت آثار معماری ایران فعالیت داشت. ازجمله: محوطه کنگاور، مسجد جامع گلپایگان، ساختمان سفارت ایتالیا در تهران، روستای آتان الموت، آثار تاریخی مسیر هجرت امام رضا (ع) را می توان برشمرد. یکی از مشغله های او، طراحی و ترسیم اسکیس از بناها و چشم انداز شهرها و روستاهای تاریخی بود. وی به اسناد تصویری و نوشتاری تاریخی علاقه داشت و درباره آن ها تحقیق می کرد و برخی از آن ها را منتشر ساخت. فرهاد نظری در طول ۲۰ سال خدمت خود به حوزه میراث فرهنگی، مسئولیتهای مهمی را بر عهده داشت. او در دهه 1380 عضو دانشنامه تاریخ معماری و شهرسازی ایران بود و در زمینه تاریخ معماری پژوهش میکرد. او در دوران مدیریت مهدی حجت (1392) در سازمان میراث فرهنگی به عنوان مدیرکل ثبت و حریم آثار و حفظ و احیا میراث معنوی و طبیعی منصوب شد و برای شش سال در این جایگاه منشاء خدمات بسیاری شد. و در زمان محمدحسن طالبیان نیز بهعنوان مشاور معاونت میراث فرهنگی فعالیت کرد. او مدتی نیز ریاست دبیرخانه کمیته ملی حافظه جهانی یونسکو را بر عهده داشت و در این سمت، اقدامات مؤثری برای ثبت و حفاظت از میراث فرهنگی ایران انجام داد. فرهاد نظری همواره دغدغهی حفظ میراث ملی را داشت و در طول دوران فعالیتش، چه در حوزه پژوهش و چه در حوزه اجرایی، کارنامهای بسیار پربار و اثرگذار از خود بهجای گذاشت. او نه تنها به ثبت آثار تاریخی و طبیعی اهمیت میداد، بلکه بر تداوم اقدامات حفاظتی و معرفی پس از ثبت نیز تأکید داشت. فرهاد نظری نقش کلیدی در ثبت جهانی چندین اثر طبیعی و فرهنگی ایران در یونسکو داشت. از جمله این آثار می توان به موارد زیر اشاره کرد:
– بیابان لوت بهعنوان نخستین اثر طبیعی ثبت جهانی شده ایران.
– جنگلهای هیرکانی.
– هنر ساخت و نواختن کمانچه.
– کلیات سعدی در حافظه میراث جهانی یونسکو.
– ردیفهای موسیقی ایرانی.
او همچنین در ثبت اضطراری خانه ثابت پاسال،خانه احمد شاملو، جریم محوطه تاریخی شوش و نیشابور، پرونده جهانی نوروز و چوگان نیز تلاشهای فراوانی کرد.
مبارزه با بیماری سرطان
فرهاد نظری چندین سال با بیماری سرطان مبارزه کرد، اما سرانجام در ۳۰ خرداد ۱۴۰۲ و در سن حدود ۴۹ سالگی، پس از یک دوره مبارزه سخت با این بیماری، دار فانی را وداع گفت. او تا آخرین لحظات عمر خود، باعزت و تلاش به فعالیتهایش در حوزه میراث فرهنگی ادامه داد.
وداع باشکوه در موزه ملی ایران
مراسم تشییع فرهاد نظری در موزه ملی ایران برگزار شد و با حضور جمعی از کارشناسان، مدیران و دوستداران میراث فرهنگی همراه بود. در این مراسم، شخصیتهای برجستهی حوزه میراث فرهنگی دربارهی او سخن گفتند و از تلاشهای بیوقفهاش تقدیر کردند.
– جبرئیل نوکنده، رئیس موزه ملی ایران، گفت: «آئیننامه قانون حفظ آثار تا زمان مدیریت فرهاد نظری به ریاست مدیرکل ثبت آثار ملی هیچگاه اجرا نشده بود. فصل دوم نظامنامه تا زمان مدیریت او شکل اجرایی پیدا نکرد. امروز اگر آثاری در فهرست آثار منقول داریم، مدیون او هستیم.»
– علی دارابی، معاون میراث فرهنگی کشور، در بیانیهای اظهار داشت: «خبر درگذشت فرهاد نظری موجب تأسف شد. تلاشهای او برای ثبت یادمانهای دفاع مقدس و ثبت پرونده چند ملیتی نوروز بخشی از فعالیتهای ارزندهی اوست.»
– حجتالاسلام صابری، رئیس موزه ملی قرآن، گفت: «او اگرچه عمر کوتاهی داشت، اما در نزد خداوند چهرهای سعادتمند دارد. فرهاد نظری از جمله شخصیتهایی است که بخشی از عمرش را در امر تحصیل صرف کرد و عمل صالح او در انتقال آموختهها به دیگران در ارتباط با حفظ و نگهداری از میراث فرهنگی کشور بود.»
– سید محمد بهشتی، رئیس اسبق پژوهشگاه میراث فرهنگی، بیان کرد: «در هیچ همنشینی نبود که من چیزی از نظری یاد نگیرم. او اهل مطالعه بود و تقریباً هر کتابی را که میگفتیم، یا دیده بود یا خوانده بود. کمتر کسی در سن او آنقدر مطالعه میکرد. او در عمرش خیلی کار کرد و اثر داشت، ولی او گلی بود که شکفته نشده بود.»
– مهدی حجت، رئیس ایکوموس، نیز گفت: «فرهاد نظری از جمله کسانی بود که نه تنها وظیفهاش را به خوبی انجام میداد، بلکه با میراث فرهنگی تنفس میکرد. او عاشق میراث فرهنگی بود و همواره در زندگی تلاش میکرد که فعال باشد.»
– زهرا احمدیپور، رئیس اسبق سازمان میراث فرهنگی، گفت: «ارتباط با فرهاد نظری از زمان مدیریت در این سازمان تا دو هفته پیش ادامه پیدا کرد. بخش خوب حضور من در میراث فرهنگی، کار کردن با او بود.»
پس از مراسم تشییع، پیکر فرهاد نظری به بهشت سکینه کرج انتقال یافت و در قطعه نامآوران به خاک سپرده شد.
فرهاد نظری با تلاشهای بیوقفهاش در حوزه میراث فرهنگی، نه تنها میراث ایران را حفظ کرد، بلکه آن را به جهانیان معرفی نمود. او باوجود مبارزه سخت با بیماری سرطان تا آخرین لحظات عمر خود به فعالیتهایش ادامه داد و نامش بهعنوان یکی از چهرههای ماندگار میراث فرهنگی ایران ثبت شد. فقدان او ضایعهای بزرگ برای جامعه میراث فرهنگی است، اما یاد و خاطرهی او و دستاوردهایش برای همیشه زنده خواهد ماند. یادش گرامی و راهش پر رهرو باد.
لینک فیلم آپارات در مورد خاکسپاری فرهاد نظری:
سوابق اجرایی و عضویت در مجامع علمی و فرهنگی
– مشاور مدیریت اسناد و موزههای وزارت نفت، از ۱۳۹۷ -1403
– مدیرکل دفتر ثبت آثار و حفظ و احیاء میراث معنوی و طبیعی، سازمان میراث فرهنگی، صنایع دستی و گردشگری، از ۱۳۹۲ تا بهمن ۱۳۹۷
– رئیس دبیرخانه کمیته ملی حافظه جهانی ایران، از ۱۳۹۴ تا 1403 (وزارت علوم، تحقیقات و فناوری؛ کمیسیون ملی یونسکو – ایران)
– عضو کمیته ملی حافظه جهانی، از ۱۳۹۲ تا 1403 (وزارت علوم، تحقیقات و فناوری؛ کمیسیون ملی یونسکو – ایران)
– عضو کمیته ملی انسان و کره مسکون، از ۱۳۹۴ تا1403 (وزارت علوم، تحقیقات و فناوری؛ کمیسیون ملی یونسکو – ایران)
– دبیر و عضو کمیته ثبت و حریم آثار ملی غیرمنقول، از ۱۳۹۲ تا بهمن ۱۳۹۷ (وزارت میراث فرهنگی، صنایع دستی و گردشگری)
– دبیر و عضو کمیته ثبت آثار ملی منقول، از ۱۳۹۲ تا بهمن ۱۳۹۷ (وزارت میراث فرهنگی، صنایع دستی و گردشگری)
– دبیر و عضو کمیته ثبت میراث فرهنگی ناملموس، از ۱۳۹۲ تا بهمن ۱۳۹۷ (وزارت میراث فرهنگی، صنایع دستی و گردشگری)
– دبیر و عضو کمیته ثبت و حریم میراث طبیعی، از ۱۳۹۲ تا بهمن ۱۳۹۷ (وزارت میراث فرهنگی، صنایع دستی و گردشگری)
– نماینده ایران در پرونده چندملیتی میراث فرهنگی ناملموس نوروز، تاریخ ثبت در فهرست میراث فرهنگی ناملموس بشری یونسکو: ۱۳۹۵
– عضو ایکوموس ایران (شورای بینالمللی بناها و محوطهها)
– عضو شورای علمی و تحریریه دوفصلنامه آیین نوروز، صاحب امتیاز: پژوهشگاه میراث فرهنگی و گردشگری
– مشاور علمی گروه هنر و معماری دانشنامه جهان اسلام، بنیاد دایرهالمعارف اسلامی، ۱۳۹۲
– نماینده معاون رئیس جمهور و رئیس سازمان میراث فرهنگی، صنایع دستی و گردشگری در شورای راهبردی اجلاس ICCN 2014
– عضو گروه واژهگزینی معماری، فرهنگستان زبان و ادب فارسی جمهوری اسلامی ایران، از ۱۳۹۰ تاکنون
– عضو کارگروه تخصصی معماری و شهرسازی فرهنگستان هنر جمهوری اسلامی ایران، از ۱۳۸۶ تاکنون
– عضو کمیته فنی مؤسسه ملی گنجینه آب ایران (وزارت نیرو)، از ۱۳۸۲ تا ۱۳۹۰
– همکار هیأت داوران نشریه علمی–پژوهشی صفه، از ۱۳۸۸ تا1403
– همکار هیأت تحریریه فصلنامه گلستان هنر، شمارههای ۹، ۱۰، ۱۱، ۱۲
– دبیر ویژه فصلنامه گلستان هنر، ویژه سیدباقر آیتاللهزاده شیرازی، تابستان ۱۳۸۷
تألیفات و مقالات منتشرشده
الف مقالات
– بررسی جایگاه کاروانسراها در فرهنگ ایران
در: سومین کنگره تاریخ معماری و شهرسازی، ارگ بم ، جلد ۴، سازمان میراث فرهنگی کشور، ۱۳۸۶، ص ۱۹۶–۲۱۱.
– بررسی زمینههای پیدایش مسجد جهاننمای دهلی [به اتفاق ذاتالله نیکزاد]
مطالعات شهر ایرانی–اسلامی ، شماره ۱۶ (تابستان ۱۳۹۳)، ص ۴۳–۴۴.
– بررسی کتاب آثار هرات
گلستان هنر ، شماره ۱۰ (زمستان ۱۳۸۶)، ص ۱۱۰–۱۱۳.
– بازشناسی مسیر حجرت امام رضا (ع) در ایران بر اساس آثار و اماکن تاریخی [به اتفاق ذاتالله نیکزاد]
فصلنامه اثر ، شماره ۶۲، ۱۰۷–۱۲۳.
– بناهای تاریخی در پناه قانون؛ ثبت آثار ملی در بهار ۱۳۹۵ [به اتفاق ذاتالله نیکزاد]
فصلنامه اثر ، شماره ۷۲، ۱۱۹–۱۲۶.
– بناهای تاریخی در پناه قانون؛ ثبت آثار ملی در زمستان ۱۳۹۴ [به اتفاق ذاتالله نیکزاد]
فصلنامه اثر ، شماره ۷۱، ۱۱۵–۱۲۵.
– بناهای تاریخی در پناه قانون؛ ثبت آثار ملی در پاییز ۱۳۹۴ [به اتفاق مجید مرادی]
فصلنامه اثر ، شماره ۷۰، ۱۲۷–۱۳۷.
– بناهای تاریخی در پناه قانون [به اتفاق ذاتالله نیکزاد]
فصلنامه اثر ، شماره ۶۷، ۹۱–۹۹.
– بناهای تاریخی در پناه قانون [به اتفاق ذاتالله نیکزاد]
فصلنامه اثر ، شماره ۶۶، ۱۱۵–۱۲۲.
– پژوهشی در معادن سنگ معبد آناهیتای کنگاور [به اتفاق سعید دوستانی]
اثر ، شماره ۴۲ و ۴۳ (پاییز و زمستان ۱۳۸۶)، ص ۵۲–۶۴.
– جواز و فن ساخت کاغذ سمرقندی
گلستان هنر ، شماره ۱۶ (تابستان ۱۳۸۸)، ص ۸–۱۳.
– حیله تمثل: بررسی نقش فرهنگی کاروانسرا در ادبیات فارسی
خیال ، شماره ۱۸ (تابستان ۱۳۸۶)، ص ۱۱۰–۱۳۱.
– رفتار تاریخی با آثار گذشته
در: عدلنامه: یادنامه دکتر شهریار عدل ، ویراستار علمی: علیرضا انیسی. تهران: پژوهشگاه میراث فرهنگی و گردشگری، ۱۳۹۷، ص ۲۶۹–۲۹۹.
– سازوکار تاریخی حفظ موقوفات در ایران [به اتفاق احمد صالحی کاخکی]
پژوهشهای باستانشناسی ایران ، شماره ۱۵ (زمستان ۱۳۹۶)، ص ۲۳۹–۲۵۷.
– فرسنگها تا انصاف؛ پاسخی به مقاله فرسنگها تا فرهنگ [به اتفاق عبدالله موذنزاده کلور]
ماهنامه کتاب ماه کلیات ، شماره ۱۴ (۱۵۹)، ۱۸.
– فرمان واگذاری اراضی دارالخلافه ناصری
گلستان هنر ، شماره ۹ (پاییز ۱۳۸۶)، ص ۹۴–۱۰۰.
– کتاب عکس علیخان والی
گلستان هنر ، شماره ۱۵ (بهار ۱۳۸۸)، ص ۲۱.
– کتابه مسجد جامع دهلی [به اتفاق ذاتالله نیکزاد]
گلستان هنر ، شماره ۱۶ (تابستان ۱۳۸۸)، ص ۷۴–۷۸.
– مروری بر انواع مسافرخانه در تاریخ معماری ایران
گلستان هنر ، شماره ۷ (بهار ۱۳۸۶)، ص ۸۰–۹۰.
– معماری در دربار سلطان صاحبقران [به اتفاق ذاتالله نیکزاد]
گلستان هنر ، شماره ۹ (پاییز ۱۳۸۶)، ص ۲۶–۳۱.
– معماری روزگار قاجاریان
در: قیومی بیدهندی، مهرداد. مجموعه هنر در تمدن اسلامی: معماری (۲) . تهران: سمت، ۱۳۹۷.
– مطالعات معماری ایران در آینه عکس در: مفاخر میراث فرهنگی ایران: جشننامه دکتر صادق ملک شهمیرزادی ، به کوشش مرتضی حصاری. تهران: پژوهشگاه میراث فرهنگی و گردشگری؛ دانشگاه هنر اصفهان، ۱۳۹۴، ص ۳۹۸–۴۱۹.
– منزل ینگی امام، تلفیق باغ و کاروانسرا [به اتفاق سیاوش درودیان]
گلستان هنر ، شماره ۱۱ (بهار ۱۳۸۷)، ص ۲۶–۳۷.
– نمونه: مسجد تاریخانه دامغان
در: قیومی بیدهندی، مهرداد. مجموعه هنر در تمدن اسلامی: معماری (۱) . تهران: سمت، ۱۳۹۷.
– مسجد جامع عتیق کنگاور
فصلنامه علمی–ترویجی اثر ، شماره ۶۸ (بهار ۱۳۹۴)، ص ۷۹–۹۲.
– میراث پرگهر
ماهنامه همشهری سرزمین من ، شماره ۹۱، ۲۴.
– گزیده آراء و اقوال شیرازی
فصلنامه گلستان هنر ، شماره ۴ (۱۴)، ۱۱.
ب جستار، مصاحبه و سخنرانی
– چرا باید نجف نام تو باشد؟ (به اتفاق نهال حقدوست)، سیاهمشق، شماره ۱۱ (فروردین و اردیبهشت ۱۳۹۷)، ص ۱۰۰–۱۰۶.
– دیباچه؛ چند ویژگی قابل تأمل میراث فرهنگی ناملموس، در معموری، سودابه. میراث فرهنگی ناملموس استان بوشهر، تهران: ارتش جمهوری اسلامی ایران؛ دفتر پژوهشهای نظری و مطالعات راهبردی، ۱۳۹۳، ص ۸–۱۱.
– فرسنگها تا انصاف: پاسخی به مقاله فرسنگها تا فرهنگ (به اتفاق عبدالله مؤذنزاده کلور)، کتاب ماه، شماره ۱۹ (اسفند ۱۳۸۹)، ص ۱۸–۲۲.
– سیمای کنگاور در عهد قجر، فصلنامه معماری و فرهنگ، شماره ۲۴، دفتر پژوهشهای فرهنگی، ۱۳۸۶.
– گرمابه گلشن، نشریه آبادبوم، شماره ۳۴، نشریه فنی تخصصی کانون مهندسی ساختمان، خرداد ۱۳۸۶.
– بقعه امامزاده ابوالحسن گازرسنگ، آبادبوم، شماره ۳، نشریه فنی تخصصی کانون مهندسی ساختمان، شهریور ۱۳۸۶.
ج کتابها
– طالبیان، محمدحسن، فرهاد نظری و علی قمی اویلی. میراث طبیعی ایران: آثار ثبتشده در فهرست میراث طبیعی ملی. ویرایش: عبدالله مؤذنزاده. تهران: پژوهشگاه میراث فرهنگی و گردشگری، ۱۳۹۷.
– نظری، فرهاد، مینا عمیدزاده و زهرا خادمی. نوروز. تهران: سازمان میراث فرهنگی، صنایع دستی و گردشگری، ۱۳۹۴.
آموزش و تدریس
– تدریس در کارگاه آموزشی حفاظت میراث مستند؛ آشنایی با برنامه حافظه جهانی، در استانهای همدان، لرستان، کرمان، هرمزگان و وزارت نفت، ۱۳۹۷. مجری: سازمان اسناد و کتابخانه ملی جمهوری اسلامی ایران.
– تدریس در کارگاه آموزشی آشنایی با مبانی حفاظت آثار تاریخی، مجری: یگان حفاظت سازمان میراث فرهنگی، صنایع دستی و گردشگری با همکاری دانشکده علوم انتظامی، ۱۳۹۶. (در این کارگاه به عنوان مدرس برتر انتخاب شد.)
– تدریس روش تحقیق، مرمت بناها و بافتهای تاریخی (دوره کارشناسی ارشد)، دانشگاه هنر اصفهان، ۱۳۹۱.
– تدریس فنشناسی و آسیبشناسی و مبانی نظری و قوانین و تشکیلات، مرمت بناها و بافتهای تاریخی (دوره کارشناسی ارشد)، دانشگاه آزاد اسلامی، واحد یزد، ۱۳۹۰.
– استاد مشاور پایاننامه روستای هورامان تخت: نسبت کالبد روستا با بستر جغرافیایی و فرهنگی آن، پژوهش نسیم دریایی، مقطع کارشناسی ارشد، رشته مطالعات معماری ایران، دانشگاه شهید بهشتی: دانشکده معماری و شهرسازی، ۱۳۸۸.
– همکاری در تدریس آشنایی با متون و کتیبهها، در رشته مطالعات معماری (دوره کارشناسی ارشد)، دانشگاه شهید بهشتی، ۱۳۸۷–۱۳۸۸.
– تدریس آشنایی با مرمت و معماری اسلامی، در رشته معماری (دوره کارشناسی)، دانشگاه هنر، ۱۳۸۷–۱۳۹۷.
– تدریس معماری اسلامی، در رشته معماری (دوره کارشناسی)، دانشگاه آزاد اسلامی: واحد تفت، ۱۳۸۷–۱۳۸۹.
– تدریس مبانی نظری مرمت، در رشته مرمت و احیاء بناها و بافتهای تاریخی (دوره کارشناسی)، دانشگاه آزاد اسلامی واحد همدان، ۱۳۸۶–۱۳۸۷.
– تدریس معماری جهان، در رشته مرمت و احیاء بناها و بافتهای تاریخی (دوره کارشناسی)، مرکز آموزش عالی میراث فرهنگی.
گزیده اقدامات مدیریتی فرهاد نظری
فرهاد نظری در دوران فعالیتهای اجرایی خود، اقدامات مهم و اثرگذاری در حوزه میراث فرهنگی انجام داد. برخی از این اقدامات به شرح زیر است:
– ثبت جهانی میراث طبیعی ایران (بیابان لوت و جنگلهای هیرکانی): ایران از سال ۱۹۷۸ بر اساس کنوانسیون ۱۹۷۲ پاریس میتوانست آثار طبیعی را به یونسکو پیشنهاد کند. با این حال، تمرکز سازمان میراث فرهنگی بر ثبت آثار تاریخی بود تا اینکه در سال ۲۰۱۶، بیابان لوت به عنوان نخستین اثر طبیعی ایران در فهرست میراث جهانی یونسکو ثبت شد. جنگلهای هیرکانی نیز پس از آن به این فهرست اضافه شدند.
– ثبت میراث ناملموس در فهرست جهانی یونسکو: ثبت پروندههای چندملیتی میراث ناملموس، از جمله نوروز (میراث مشترک دوازده کشور)، فرهنگ پخت نانهای نازک (میراث مشترک پنج کشور)، هنر ساختن و نواختن کمانچه (میراث مشترک ایران و جمهوری آذربایجان)، چوگان (بازی سوار بر اسب همراه روایتگری و موسیقی)، کلیات سعدی و جامعالتواریخ در فهرست حافظه جهانی یونسکو.
– ایجاد فهرست آثار ملی منقول (اشیاء): با وجود تصویب قانون حفظ آثار ملی در سال ۱۳۰۹، فهرست آثار ملی منقول تا سال ۱۳۹۳ ایجاد نشده بود. از سال ۱۳۹۳ تا پایان ۱۳۹۷، حدود ۱۳۰۰ اثر منقول به ثبت ملی رسید.
– ایجاد فهرست گنجینههای زنده بشری: معرفی افراد شاخصی مانند نجف دریابندری، شیرمحمد اسپندار، ابراهیم قنبری مهر، حمزه ایلخانیزاده، محمد اسماعیلی و دیگران در این فهرست.
– ابداع و نصب کاشی ماندگار: نصب کاشیهای ماندگار بر سردر خانههای مفاخر و مشاهیر ایران، از جمله ایران درودی و جواد مجابی.
– ثبت باغستانهای اطراف قزوین با قدمت هزارساله به عنوان منظر فرهنگی قزوین: این باغستانها دستکم هزار سال قدمت دارند و ناصرخسرو در سفرنامهاش از آنها یاد کرده است.
– ثبت اولین شهر ایران در فهرست میراث جهانی: ثبت شهر یزد به عنوان اولین شهر ایران در فهرست میراث جهانی یونسکو.
– ثبت قناتهای ایرانی در فهرست میراث جهانی یونسکو.
– برگزاری نوروزگاه در شهرهای ایران: با هدف عمومیتر کردن جشن نوروز و ترویج فرهنگ ملی.
– ثبت بلوار کشاورز تهران در فهرست آثار ملی.
– ثبت خانه ثابتپاسال در تهران در فهرست آثار ملی.
– ثبت فرهنگ نوشتاری صابئین مندایی در فهرست میراث ناملموس.
– ثبت تنبور اهل حق در فهرست آثار ملی.
– ثبت فرهنگ شفاهی و شعرهای مختومقلی فراغی در فهرست میراث ناملموس.
– برگزاری اولین کارگاه بینالمللی میراث زیر آب در ایران در بندر کنگ.
– بازگرداندن اسناد و پروندههای میراث ایران از شیراز به تهران.
– تهیه نسخه دیجیتال از پروندههای ثبتی و حریمها به منظور حفظ و دسترسی بهتر به این اطلاعات.
منابع
ارج نامه فرهاد نظری، آسمانه در تاریخ و تئوری معماری: https://asmaneh.com/assets/pdf/jCY5.pdf
ذات الله نیکزاد- مصاحبه شخصی در رابطه با فرهاد نظری