• ترکیب

 پروتئین شاخص موجود در پوست، استخوان و پی پستانداران، کلاژن است که اساس موادی بنام ژلاتین و سریشم را تشکیل می‌دهد. در روزگار گذشته سریشم حاصل از تکه‌های پارشمن خیلی کمیاب بود ولی این اواخر سریشم حاصل از پوست خرگوش کمیاب شده‌است.

 بسته به روش انجام هیدرولیز ژلاتین هایی با وزن مولکولی زیاد مانند ژلاتین عکاسی و ژلاتین خوراکی بدست می‌آید، هم چنین فرآورده‌هایی که بیشتر تجزیه‌شده و ناخالص ترند مانند سریشم حیوانی .

 بر این اساس می‌توان ژلاتین‌ها را با توجه به خلوص و تفاوت ابعاد مولکول‌های آن‌ها شناسایی نمود. البته وجود آمینواسیدهای مشابه در هر گروه از طریق تجزیه شیمیایی مشخص گردیده است.

 نسبت بالای گلیسین، پروپلین و هیدروکسی پرولین، ویژگی اصلی ساختمان مولکولی ژلاتین است.

• خواص

مولکول­های ژلاتین طویل و انعطاف پذیراند و در محلول شکل مارپیچ دارند. این آرایش مولکولی عامل یکی از جالبترین خواص ژلاتین است، یعنی توانایی آن برای عبور آسان و برگشت پذیر از یک محلول غلیظ سُل به یک وضعیت پایدار ژل صرفا از طریق سرد کردن. وضعیت ژل در اثر غلبه نیروی جاذبه تعداد محدودی از محل­های باز در یک مولکول به وجود می آید، این محل­ها به زنجیرها امکان می دهد که به یکدیگر نزدیک شوند. برای اطمینان از وجود تعداد کافی از محل‌های مذکور، حداقل به وزن مولکولی ۲۰ هزار نیاز است.

 ژلاتین در آب متورم و در دمای بالاتر ۳۰ درجه سانتی‌گراد به‌تدریج حل می‌شود. برای تهیه محلول، پیشنهاد می‌شود که ابتدا ژلاتین جامد در آب سرد متورم (۱۵ تا ۳۰ دقیقه برای پودر و ۲ ساعت برای پولک) و سپس ترجیحاً در ۱ ظرف دوجداره حرارت داده شود، بایستی مواظب بود که دما بیش‌از ۶۰ درجه سانتی‌گراد نشود. هر سطحی که آب آن را مرطوب کند به سریشم حیوانی می‌چسبد. پس‌از این‌که سریشم گرم روی سطحی اضافه شد در حین سرد شدن ضمن گذر از ۱ مرحله چسبناک از حالت سل به ژل تبدیل می‌شود. برای ایجاد ۱ فیلم پیوسته در صورت امکان باید ۲ سطح را قبل‌از چسبناک شدن سریشم به‌هم نزدیک نمود. محل درز بدلیل دو پدیده سریعاً سخت می‌شود: تشکیل ژل، و نفوذ آب در جسم. پس‌از تشکیل ژل بازهم خشک شدن ادامه پیدا می‌کند تا این‌که ژلاتین مجدداً به حالت خشک اولیه‌اش بازگردد.

 بنابراین انقباض سریشم در حین خشک شدن به میزان آب مصرفی برای تهیه محلول بستگی دارد. مهار مکانیکی فقط تا حدودی به کیفیت چسبندگی تأثیر می‌گذارد. واکنش‌های ویژه فیزیکی-شیمیایی  حتی برای ماده متخلخلی مانند چوب حائز اهمیت است. مشخص گردیده که درواقع سریشم حیوانی روی دیواره یاخته‌های چوب می‌لغزد و موقع خشک شدن تشکیل لوله‌های توخالی را می‌دهد که شکل داخلی منافذ را به خود گرفته اند.

 می‌توان لایه‌هایی از سریشم حیوانی تهیه نمود که پس‌از مرطوب شدن مجدداً چسبناک شوند. در نوار چسب‌های قهوه‌ای از چنین لایه‌های چسبی استفاده می‌شود. برای این منظور فقط کافی است که محلول را درحالی‌که گرم است خشک نماییم. دیده شده ‌است که اگر سریشم در وضعیت سرد خشک شود از مرحله چسبناک می‌گذرد و مجدداً تشکیل ژل می‌دهد. پس‌از مرطوب کردن مجدد با آب سرد، ژل بدون گذر از فاز چسبناک، مجدداً شکل می‌گیرد زیرا پیوندهای مورد نیاز برای ساختمان ژل، از پیش، در فیلم خشک موجود است. از طرف دیگر، اگر محلول در حالت گرم ، خشک شود قبل‌از این‌که مولکول‌ها به خود آرایش ژل بدهند یک فیلم براق به وجود می‌آید. با رطوبت دهی مجدد ابتدا محلولی غلیظ و در پی آن ژل طبیعی تشکیل می‌شود، البته این ‌بار پس‌از گذر از فاز چسبناک.

 با یک غلظت فرضی ویسکوزیته ژلاتین تابع PH است. این پدیده بی‌شک معلول دفع الکتریکی است که موجب پیچ‌خورده یا باز شدن ملکول‌های واقعی می‌شود. در واقع حداقل غلظت درنقطه PH ایزو الکتریک (۵ الی 5/4 PH) به دست می‌آید. برای تثبیت رنگ‌های پوسته شده از این خاصیت استفاده می‌شود، چسب را به‌آسانی در بین پوسته ها نفوذ می‌دهند و با اضافه کردن اسیداستیک، PH را تنظیم می‌کنند.

 در بعضی از موارد لازم است که به ژلاتین مواد افزودنی نظیر نرم‌کننده (گلیسرول، سوربیتول، عسل)، محافظ (اسید بوریک، β نفتول، سولفات روی) یا عوامل شیمیایی که حلالیت را کم می‌کنند (فرمالدئید، دی کرومات پتاسیم در معرض نور…) نیز اضافه شود [1].