استاد رضا اعظمي، هنرمند و استادکار ممتاز گچ بري، از جمله هنرمنداني است که از کودکي توانسته با استعداد و خلاقيت خاص خود به بيشتر رموز و دقايق گچ بري و ساير تزئينات وابسته به معماري، آشنا گردد.

استاد رضا در سال 1334 خورشيدي در اصفهان متولد شد. از سن 7 سالگي به عنوان شاگرد بنا در کنار معماران سنتي اصفهان با اصطلاحات و شيوه هاي معماري آشنا شد. او توانست در ظرف مدت 2 سال بسياري از اصول اوليه ي معماري را بياموزد به طوري که وقتي به سن 9 سالگي رسيد با اصول طاق زني و ديوار چيني و شفته ريزي و غیره آشنايي کامل پيدا نموده بود. استاد اعظمي از همان آغاز کار، علاقه ي وافري نسبت به گچ بري پيدا کرد به گونه اي که در هر بنايي که استاد کاران گچبري کار مي کردند به آنان خيره شده و حرکت دستان آن ها را به خاطر مي سپرد، بنابراين در سن 9 سالگي تصميم گرفت که عملاً وارد اين حرفه شود. اولين استاد او حاج رضا افيوني بود که در آن روزگار در گچ بري شهرت داشت و مهارت و تسلط او در اين هنر زبانزد بود. استاد رضا از همان آغاز کارهاي ابتدايي مثل گچ بیختن و گچ ساختن را از حاج رضا آموخت. در آن زمان حاج رضا افیونی در خانه های قدیمی کار میکرد. او در این خانه ها، سراپرده، بخاری و سربخاری می ساخت. آقای اعظمی تمام این کارها را به خوبی فرا گرفت و به زودی کشته بری را نیز انجام می داد. به طوری که با گذشت 15 سال حاج رضا افیونی او را به عنوان استاد به رسمیت شناخت و به او رخصت داد که به تنهایی کار کند. در حقیقت هنگامی که استاد افیونی، حاج رضا را بی نیاز از استاد دانست، او 21 ساله بود.

با نگاهی به زندگی معماران سنتی، هنرمندان و استادکاران تزئینات وابسته به معماری بناها، در می یابیم که تأیید استادکاران به منزله ی محکم ترین سند توانایی شاگردان محسوب میشده و این تأییدها هیچ گاه ناشی از عواطف، دوستی، پدر و فرزندی و غیره نبوده است. شاید علت این سخت گیری ها عشق و علاقه ی بی حد این بزرگان نسبت به بناها و مواریث فرهنگی و تعهد اخلاقی نسبت به حرفه و پیشه شان بوده است. به عبارت دیگر استادکاران قدیمی به هیچ روی رضایت نمی دادند شاگردی را که اهلیت ندارد، استاد قلمداد کنند و در مجامع به تأیید او بپردازند.

– اولین کاری که استاد رضا اعظمی به تنهایی انجام داد، گچبری حسینیه ای واقع در محله ی سیچان بود. بانی این حسینیه نیکوکاری به نام حاج تقی عتیقه چی بود.

– پس از این کار، استاد رضا در کنسولگری روسیه به کار مشغول شد و گچ بری های آن را انجام داد.

– پس از آن در رحمت آباد نطنز خانه ای قدیمی را گچ بری کرد. این کار با همراهی و همکاری استاد رضا افیونی صورت گرفت.

استاد اعظمی تا سال 1356 به طور مستقل کار کرد و در بیشتر مراحل نیز استادش، حاج رضا افیونی، در کنار او بود. در این مراحل نیز وی حرمت استاد رضا افیونی را پاس می داشت اما خود به طراحی پرداخته و در همه ی امور مربوط به گچبری تسلط و چیرگی کامل یافته بود. در سال 1356 خورشیدی بنا به دعوت ریاست وقت دفتر فنی حفاظت از آثار تاریخی، آقای مهندس باقر شیرازی، به خدمت میراث فرهنگی اصفهان درآمد. استاد رضا اعظمی کار با میراث فرهنگی را در خانه ی قدیمی سوکیاس واقع در محله ی تبریزی های جلفا شروع کرد. استاد رضا در این خانه یک بخاری به سبک صفوی در ضلع جنوبی ساخت، سپس قطاربندی های موجود در سالن اصلی را مرمت کرد. خط کشی و تعمیرات گچبری های اتاق های رسمی بندی و سیم گل کشی هشتی خانه و خط کشی ایوان خانه که به صورت شیر و شکری بود، در مراحل بعد انجام شد. آقای اعظمی کار در این خانه را به تنهایی به اتمام رساند.

در آن ایام که مصادف با پیروزی انقلاب اسلامی بود، استاد رضا تمام اوقاتش را صرف مرمت بناها نمود. با مراجعه به پرونده های وی و گفتگو با نامبرده، کارهای آقای اعظمی را می توان به دو بخش تقسیم نمود:

الف: شهر اصفهان. آقای رضا اعظمی در اکثر بناهای شهر اصفهان کار کرده است که برخی از آن ها عبارتند از:

– خانه ی داوید که در مجاورت خانه ی سوکیاس قرار گرفته و از آثار دوران صفوی جلفاست. در این خانه الحاقاتی نیز از عصر قاجار به چشم می خورد.

حیاط این خانه به صورت مخروبه در آمده بود، آقای اعظمی تمام گچبری های حیاط این خانه را کاملاً مرمت و بازسازی کرده و پس از آن به مرمت لچکی ها و ترنج ها پرداخت.

– در عمارت عالی قاپو، مرمت کارهای کشته بری سقف را برعهده داشت.

خانه ی تاریخی موسوم به قزوینی ها، یکی از ساختمان های اداری سازمان میراث فرهنگی، صنایع دستی و گردشگری است. در این بنای زیبای قاجاری، استاد رضا اعظمی شبکه سازی های دور حیاط را انجام داد و مرمت قطاربندی یکی از اتاق ها را نیز به اتمام رساند. پس از آن مرمت کلی گچبری های این خانه را انجام داد، همچنین سردر این خانه را مرمت و لبه ی سردر ساختمان را سیم گل کشی کرد. کف سازی راهروها نیز از اقدامات وی بوده است.

– مسجد جامع عتیق: در طبقه ی دوم صفه صاحب، عملیات گچ کشی، گچبری، خط کشی ها، قطاربندی و مرمت خط نوشته ها و کتیبه ها را انجام داد.

در شبستان بیت الشتاء امور مربوط به نما سازی، اعم از گچ کشی و گچبری را زیر نظر کارشناس ارشد سازمان، آقای مهندس شیرازی، انجام داد.

– مرمت گچبری های بسیار زیبا و منحصر به فرد محراب اولجایتو را نیز در چند مرحله در نهایت ظرافت و استادی انجام داده است.

– مرمت کتیبه ی گچی ضلع غربی مسجد.

– تعمیرات شبستان اصلی مسجد علی و کلیه ی کارهای گچبری، اعم از کشته بری، خط کشی و غیره.

– در بقعه ی هارونیه، محراب اصلی حرم را مرمت کلی نموده. علاوه بر آن، کتیبه ها و خط نوشته های بقعه را مرمت نمود.

در خانه ی تاریخی حقیقی، عملیات گچ کشی، خط کشی، قطار بندی کلیه ی قسمت های ساختمان را به اتفاق مرحوم شکوهی پور انجام داد.

– در خانه ی معروف سرهنگ بخردی کف سازی حیاط خلوت، گچ کشی و گچ بری آن را انجام داد. مرمت قطاربندی سالن و تعمیر و بازسازی کاری های قلمی و گچ بری حیاط خانه را به مدت دو سال انجام داد.

– خانه ی قدیمی شیخ الاسلام که از آثار باشکوه دوران قاجار است در زمان جنگ تحمیلی هنگام حملات موشکی ارتش عراق به شهر تاریخی اصفهان در سال 1365 مورد اصابت راکت قرار گرفت و برخی از قسمت های ارزشمند و نفیس آن تخریب شد. استاد رضا اعظمی این خانه را با همان اسلوب اصلی مرمت کرد. تعمیر سالن اصلی، تزیینات قلمی اتاق ها و قطاربندی و مقرنس های گچی جبهه ی شمالی و ایوان جنوبی این خانه را برعهده داشت.

– خانه ی مرحوم استاد همایی، ادیب فرزانه ی معاصر، در بسیاری از قسمت ها نیاز به مرمت داشت. و از آنجا که این بنا روزگاری محل زندگی علامه بوده است. همچنین از نظر جنبه های هنری نیز واجد ارزش های معماری بسیاری است استاد اعظمی و دیگر «هما» همایی پدر دانشمند او و خاندان استاد کاران، در این خانه، آثار ارزشمند و ماندگاری از خود بر جای گذاشته اند. برخی از کارهای آقای اعظمی شامل سیم گل کشی، گچبری و نصب پنجره ها بوده است.

– سنگ بری های سردر قیصریه در قسمت شربت خانه، توسط آقای اعظمی به اسلوب اصلی مرمت و بازسازی شد.

– گچ بری و خط کشی ایوان اصلی عمارت باشکوه کاخ چهلستون نیز از یادگارهای استاد اعظمی است.

– در تالار اشرف، قاب سازی و مقدمات تهیه ی 5 تابلو به وسیله ی آقای اعظمی فراهم شد. علاوه بر آن، مرمت کشته بری و گچ بری ها نیز از کارهای آقای اعظمی است. این تالار زیبای صفوی در حال حاضر محل تشریفات استانداری اصفهان است. – در عمارت صفوي رکيب خانه نيز وي قطاربندي اتاق آيينه و اتاق هاي ديگر را انجام داد و گچبري ها و قطاربندي هاي آن را مرمت کرد. گذشته از اين، تعميرات گچي برج تاريخي اين عمارت را نيز عهده دار بوده است. اين ساختمان در حال حاضر به موزه هنرهای تزیینی، اصفهان تبدیل شده است.

 – در مدرسه ی قدسیه گچبری، خط کشی، ترنج کاری و مرمت بخاری ها توسط آقای اعظمی انجام شد.

– در خانه ي تاريخي منسوب به شيخ بهايي و معروف به خانه ي جلالي، کليه ي تعميرات و ساخت و سازهاي گچي خانه را، آقاي اعظمي به تنهايي بنا به سبک معماري دوره صفوي و قاجاري انجام داده است. برخي از اين کارها عبارتند از: قطاربندي، خط کشي و گچ بري که مدت يک سال به طول انجاميده است.

– در سال 65 خورشيدي، مسجد زيباي آقا نور متعلق به عصر صفويه، در بمباران آسيب کلي ديد. محراب واقع در ايوان اصلي را استاد رضا بازسازي و مرمت نموده و کارهاي گچ بري آن را به اتمام رساند.

از ذکر جزييات ساير فعاليت هاي استاد رضا اعظمي در مرمت و احياي آثار تاريخي اصفهان چشم پوشي کرده و به شرح کارهاي وي در خارج از شهر اصفهان مي پردازيم:

با مراجعه به پرونده ي شغلي و استخدامي آقاي اعظمي و مصاحبه با او به برخي از فعاليت هاي شايان ذکر وي اشاره مي کنيم.

– در بقعه ي شيخ صفي الدين اردبيلي، آقاي اعظمي قطاربندي سردر بالاي بقعه را مرمت کرده، قسمتي از خط ثلث سردر را باز سازي نمود.

– در کاشان، رضا اعظمي کتيبه ي خط ثلث مسجد مير عماد را بازسازي و نوسازي کرد. وي همچنين رسمي بندي شترگلوي باغ فين کاشان را مرمت نمود.

– در ابرکوه يزد، قطاربندي خانه ي قديمي سيد عليخان اين شهر را مرمت نمود.

– در گلپايگان، گره بندي داخل بقعه ي هفده تن را مرمت کرد.

– در اراک، کارهاي دو گچه کشي امام زاده اي را مرمت کرده است.

– تعميرات محراب مسجد جامع تبريز، شامل تزريق و تثبيت گچ کاري هارا انجام داد.

– در مسجد جامع اروميه، علاوه بر تعمير کارهاي قلمي و شبکه سازي، مرمت گل و بوته هاي ريخته شده را نيز انجام داد.

– در سلطانيه ي زنجان تعميرات گنبد اصلي را با بهره گيري از نوعي گچ بري گل نرمه، به صورت برجسته کاري به اتمام رساند.

– تعميرات محراب بقعه ي بايزيد بسطامي، شامل بازسازي گچبري ها و کتيبه هاي نفيس بقعه در چند مقطع زماني متناوب را نيز از ديگر کارهاي او مي توان برشمرد.

استاد رضا اعظمی شاگردان بسیار داشته که بهرام اسدی از آن شمار است. وی بارها مورد تشویق مقامات و مسئولین قرار گرفته است. در تاریخ 1375/4/30 به موجب نامه ی شماره 2468/13/13 سازمان میراث فرهنگی اصفهان، آقای اعظمی به عنوان یکی از افراد متخصصی که در روند توسعه ی فرهنگی بعد از پيروزي انقلاب نقش مهم داشته به استانداري اصفهان معرفي شد. از جمله شاخص هايي که در اين نامه براي آقاي اعظمي ذکر شده: فعاليت مستمر، سابقه در خلق آثار هنري، انتقال تجربيات به نسل بعدي، خلق آثار بديع و منحصر به فرد، علاقه به آثار گذشتگان و مواريث فرهنگي و نگهداري آن ها را مي توان بر شمرد.

از فعاليت هاي استاد رضا اعظمي برنامه ها و گزارشات متعدد تلويزيوني تهيه شده و فيلم هاي مستند چندي نيز از کار او ساخته شده است. از جمله مستند آموزشی (حسن بدو) که در این فیلم مراحل کار گچ بری در قالب یک داستان از زبان آقای اعظمی بیان می شود. مصاحبه های متعددی نیز با وی به عمل آمده و دانشجويان بسياري در رشته هاي معماري و صنايع دستي و رشته هاي مشابه براي بازديد و آشنايي با کارهاي وي به کارگاهش مراجعه کرده اند. در همه ي مراحل، آقاي اعظمي با سعه ي صدر و گشاده رويي، کليه ي دانسته هايش را در اختيار علاقه مندان قرار داده است. در سفرهاي شخصيت هاي سياسي و رؤساي جمهور وقت کشور نيز وي همراه جمعي از هنرمندان و استادکاران برجسته با آنان ملاقات داشته است. در سال 81 در برنامه ي تجليل از هنرمندان اصفهان که با حضور استاندار وقت و با همت فرهنگستان هنر جمهوري اسلامي و دانشگاه هنر اصفهان انجام شد، از آقاي اعظمي به عنوان هنرمندي متعهد و نخبه، قدرداني به عمل آمد.

از آخرين کارهاي استاد رضا اعظمي مي توان به خانه ي قديمي امين واقع در خيابان عبد الرزاق و گچبري هاي ايوان اصلي و ستون هاي ايوان شمالي عمارت اشاره نمود. وي کار برروي تزئينات معماري بناها را نوعي عبادت مي داند و براي مواريث فرهنگي کشورمان و به خصوص شهر اصفهان، اهميت و ارزش بسياري قائل است.

استاد رضا اعظمي را مي توان وارث استادکاران توان مندي دانست که از قرن ها پيش تاکنون، نقوش مختلف حيواني، انساني، گياهي و هندسي را مورد توجه قرار داده و با تلفيق روش هاي مختلف، مناظري زيبا و چشم نواز را در تزئين ابنيه ي دوران اسلامي خلق کرده اند که بر تارک بناهاي تاريخي ايران مي درخشند [1].